3 Aralık 2007 Pazartesi

İslâm, Ortadoğu, Anglosaksonlar

Abdurrahman ARSLAN




Zamanımızın Ortadoğu’su çatışma içindeki iki önemli gücün kendi varlığını açıkça temsil etmeye çalıştığı “yerin” adıdır.

Güçlerden biri bu topraklara ait meşrûiyetin kadim sahibi olarak Müslümanlardır. Diğeri de kolonyalist/küresel bir güç olarak Ortadoğu’ya bugünkü şeklini veren, sonra da onu kendi gücüne dünya ölçeğinde açılım katacak şekilde düzenleyen Anglosaksonlardır.

Günümüzdeki devamcıları olarak, Müslümanların üzerinde yaşadıkları bu topraklarla olan ilişkileri İbrahimi geleneğe ait oldukça uzun bir tarihe; Anglosaksonların bu topraklarla olan ilişkileri ise yaklaşık iki yüzyıllık bir geçmişe dayanır. Ortadoğu, dün olduğu gibi bugün de Müslümanlar için İslâm’ın “yurdunu”, Anglosaksonlar için de 20. yüzyılın başından itibaren inşâ ederek ellerinde tuttukları dünya hegemonyasının “merkezini” temsil etmekte.

Sözkonusu merkez aslında 19. yüzyılın başlarından itibaren silâhların eşliğinde oryantalist bilginin yoğun ve sofistike çabasıyla inşâ edildi; fakat kesin şeklini Osmanlı’nın tasfiyesiyle aldı. Merkezin inşâsıyla Anglosaksonlar dünyadaki siyasî, sosyal, ekonomik değişimleri yönlendiren, kendilerinin öngördüğü amaçlar doğrultusunda dünyanın “işleyişini” sağlayan güç haline geldiler. Bugün, farklı sebeplerle de olsa küreselleşmenin “Ortadoğu”ya dünyada bir “yer” bulma arayışı ya da Ortadoğu üzerinde odaklanmış olması; petrolle ilgili olmaktan önce, bu merkezin Anglosaksonlar için dünya ölçeğinde taşıdığı önemli konumu ve misyonuyla âlâkalı bulunmaktadır.

Anglosaksonların bir “enerji toplumu” olduğundan elbette ki şüphe edilemez; kendilerini kömürün, buharın, petrolün ve nükleer enerjinin “üzerine” inşâ ettikleri bilinir. Ne var ki, Anglosaksonlar için Ortadoğu, öyle görünse de, petrol havzası olmanın ötesinde anlamı olan bir yerdir. 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren bütün klasik kolonyal sistemler herhangi bir şekilde dönüştürülerek tasfiye olurken, “merkez” konumundaki Ortadoğu’nun mevcut yapısının her defasında yeniden tahkim edilerek devamının sağlanmaya çalışılması bu anlamın neticesidir. Bu nedenle Ortadoğu’ya hâkim işleyişin sürekliliğini; ne sadece petrolle ne de Ortadoğu’da yaşayan toplumların, İslâm’ı hariç tutarak, kendi iç dinamiklerine terk ederek açıklamaya çalışmak yeterli olur.

Küreselleşmenin Anglosaksonlarla, Anglosaksonların da Ortadoğu’yla olan “sahiplenici” ilişkileri bize, birçok unsurun kader merkezinde bu bölgenin olduğunu göstermekte.

Kanaatlerimiz aksini söylese de, Ortadoğu’nun kaderini elinde tutan Anglosaksonlar değil, hakikatte bugün Anglosaksonların kaderini Ortadoğu elinde tutmaktadır.


Büyük kapsamlı değişimler, büyük olaylarla çıkıp geldi. Ortadoğu’ya yapılan tahkimatın sağlamlığından asla şüphe duyulmadığı bir zamanda İran’da İslâm devriminin patlak vermesi, “merkezi” tehdit eden değişimin başlangıcı oldu. Devrim, kolonyal/emperyal sistemin kendine duyduğu güveni kırılgan hale getirirken, aynı zamanda Ortadoğu’yu ve burada yaşayan insanların muhayyilelerini de altüst etti. 1979 İran Devrimi, daha sonra değinmeye çalışacağımız gibi, her şeyden evvel “geleneksel İslâm”ın modern dünya karşısında sürdürdüğü itirazının haklı ve doğruluğuna işaret etmesiyle, Müslüman dünya için ayrı bir önem taşıdı. Elbette ki, bu Batı’da vukubulmuş devrime bir cevap değildi; ama bir devrimin yaklaşık iki yüzyıldan beri küresel çapta tedavülde tutulan idealleri ve özellikle bu idealleri besleyen değerlere karşı bir itiraz kaydı taşıyordu. 1979 yılında İran’ın terki, Anglosaksonların bütün emperyal geçmişleri içinde tatmadıkları bir burukluğun tarihini işaretledi; ne Hindistan’ın ne de Vietnam’ın terki onlara bu nispette bir burukluk yaşatmıştı.

Devrim epistemolojik düzeyde “İslâmî bilgiyi” ve bu bilginin “toplumsal önderlerini” yeniden kadim geleneğine yerleştirdi; “varislere”, “bilgi” ve “önderlik”in birbirlerinden ayrıştırılamayacağını gösterdi. Öte yandan evrensel sosyal teoriyi/oryantalizmi, Batı kültürünün üstünlüğü fikrini tartışılır duruma getirirken, Müslümanların edinmeye çalıştığı “Aydınlanma” bilincini yeteri kadar sahip olmadan çatlatmış oldu. Siyasal düzeyde İslâm dünyasının tespit edilmiş güzergâhında artık seyretmeyeceğini; bu güzergâh dışında kendisi için uzun zamandan beri aradığı yeni bir siyasal/sosyal varoluşun olabilirliğine kapı açtı. İslâm, siyasal/sosyal olanı tanımlayan, anlamlandıran ve düzenleyen bir güç olarak devrimle beraber; Anglosakson hegemonyaya ait Ortadoğulu merkezin kurulu düzenini, işleyiş tarzını, ideolojik dokusunu ve meşrûiyet zeminini tamiri mümkün olmayacak şekilde kırılgan hale getirdi. Söz konusu “merkez” Müslümanlar yine bu topraklarda yaşarken Osmanlı’yla beraber İslâm’ın siyasal bir güç olarak tasfiyesi neticesinde kurulmuştu. 1979 yılı, İslâm’ın siyasal bir güç olarak Ortadoğu’ya tekrar “dönüşüne” işaret etmesiyle önem taşıdı. Bu, “siyasal İslâm”ın sadece bir yönetim/yönetilme meselesine indirgenemeyeceğini, bunun yanında Müslümanların küresel çapta “özne” olduklarını da ifade etmekteydi.

II.
Günümüz Müslümanları İslâm’ın 14 asırlık tarihi içinde kendi varoluşlarıyla ilgili soruyu bir kez daha sorma zamanında yaşamakta; üstelik bu soruya “konjonktürden bağımsız” bir cevabın mutlaka verilmesi gerekiyor. Zira temsilcisi ve uygulayıcısı Anglosaksonlar olan küresel bir güç; bugün Müslüman dünyanın 21. yüzyılda uluslararası ilişkilerdeki alacağı konumun temel çerçevesini yeniden belirlemeye çalışıyor. Bu Anglosaksonların küresel ölçekteki güvenlik algısıyla âlâkalı olup, İslâm dünyasının yeni bir düzenlemeye tâbi tutulmasını öngörmektedir.
Müslümanlara ait toprakların düzenlemeye konu yapılması, elbette ki ilk defa vukubulan bir hadise sayılmaz. İslâm dünyası tarihte, bugün yapılmak istenenle beraber, iki defa Anglosaksonların elinde düzenlemenin nesnesi yapıldı. İlk düzenlemenin tarihsel meşrûiyeti 20. yüzyılın başlarında gerçekleştirildi. 1919 yılının ardı “Barış” olan “Paris Konferansı” Batılı devletler arasında dünyanın paylaşımını konu edinirken; Osmanlı ve Avusturya-Macaristan imparatorlukları tasfiye edildi. En yoğun tartışmaların Ortadoğu üzerinde cereyan ettiği bu konferansta; Fransa ve İtalya İslâm dünyasının “periferisine” razı edilirken, esas pay Anglosaksonların oldu. Düzenleme Müslümanlara ait toprakların İngiltere eliyle haritalaştırılarak “Ortadoğu”ya dönüştürülmesi, nihayette 22 “ulus-devlet” haline getirilmesiyle neticelendi. Bu düzenlemenin arkasında önce kolonyalist idealler, daha sonra da 20. yüzyılın başlarından itibaren önem kazanacak olan petrolün Ortadoğu’da bulunmasıydı. Düzenlemenin hasılası olarak ortaya çıkan ve Müslümanlar tarafından anlamlandırması zaman alacak olan değişimlerin doğurduğu meseleler, kapanmış olmasına rağmen 20. yüzyılı, bütün yüzyılların en uzunu olarak Müslüman muhayyilesinde son bulmasına asla müsaade etmedi.
21. yüzyılın başları olarak şimdilerde cereyan eden ikinci düzenleme çabalarının arkasında ise, birincisinden mahiyet olarak farklılık taşıyan iki önemli sebep bulunduğunu söyleyebiliriz. Bu sebeplerden biri İran İslâm Devrimi’dir. 1979 yılında meydana gelen devrim, 20. yüzyılın başlarında müşahhas hale getirilen ilk düzenlemenin hâkim dengelerini ve işleyiş tarzını tespit edilen mecrasından çıkarmasıyla önem taşıdı. Diğer ikinci sebep ise bunlarla ilgili olarak; Soğuk Savaş’ın bitimi ve küreselleşmeyle yaygınlık kazanan postmodern kültür ve siyasal durumdur. Berlin Duvarı’nın 1989’da yıkılışı ile başlayan, ortaya çıkardığı vakumla ciddi “ideolojik” kargaşaya sebep olan Soğuk Savaş’ın bitimi; her şeyden önce dünyanın seyretmekte olduğu güzergâhı anlamanın parametrelerini değiştirmek gerektiğine işaret etmesiyle önem taşıdı. Bir konum belirleme olarak Soğuk Savaş’ın bitimi, öncelikle Ortadoğu bölgesiyle âlâkalı olan iki boyutlu bir süreç başlatmıştır. Bunlardan biri Müslüman, diğeri de Anglosakson dünyayla âlâkalıdır.
Soğuk Savaş’ın bitiminin başlattığı Müslüman dünyayla âlâkalı sürecin doğurduğu en önemli netice; Müslümanların dünya karşısında bir kez daha nerede yer alacakları ya da dünyanın değişen yeni şartları içinde yerlerinin neresi olacağı meselesini gündeme mecburen getirmiş olmasıdır. Diğer bir ifade ile klasik kolonyalist ilkelerin ışığında gerçekleştirilen ilk düzenlemede Müslümanlara belli bir yer biçilmişti; bugün ise İslâm’a/Müslümanlara dünyada bir “yer” aranmaktadır. Bu mesele, kırılmaya uğrayan veya küreselleşen bir dünyada İslâm’ın alacağı şekil ve böyle bir dünyada Müslümanların en azından “hayat tarzı” düzeyinde yapacakları tercihle de âlâkalı bulunduğundan önem taşıyor. Zira Soğuk Savaş’ın bitimiyle başlayan süreç Müslüman dünyayı 1919 yılının öncesine geri götürmüş; Müslümanları “hatırladıklarının” çevresinde yeniden inşâ sürecine sokmuştur. Müslümanlar cihetinden geçmişe veya tarihe dönüşle başlayan bu “içe dönük” gözlem; Ortadoğu’nun kültürel, siyasal ve sosyal düzenlemesi ve bu düzenlemeyle beraber düşünülmesi gereken değerlere meşrûiyet sağlayan zemini, Müslüman muhayyilede bütünüyle sorgulamayı kaçınılmaz hale getirmiştir.
Öte yandan Soğuk Savaş’ın bitiminin Anglosaksonlar cihetinden başlattığı süreç ise; Anglosaksonların önce Ortadoğu’da 1979 devrimiyle kırılgan hale gelmiş “merkezî” konumlarının yapısal niteliğini yeniden düzenleme çabasına girmelerini zaruret haline getirmiş olmasıdır. Hem bu çaba hem de postmodern kültür ve bu kültürün anlamlandırdığı uluslararası siyasal “durum” Anglosaksonları, eski bir tanıdık olarak İslâm’ın üzerinde yeniden ve yoğun şekilde odaklanmaya sevk etti. İslâm üzerinde sürdürülen, fakat bunun yanında klasik oryantalist kavram ve araçları terk etmeye zorlayan yoğun tahliller; modern/postmodern kültür içinde İslâm’ın küreselleşmeye karşı fikrî/ideolojik ve “hayat tarzı” düzeyinde ciddi paradigmatik bir muhalefet taşıdığını gösterdi. Bunun neticesi olarak aslî vasfının her şeyi göreceleştirme olan küresel ve/veya postmodern kültür de, hakikatin tekilliğini savunan İslâm’ı, küresel dünya için asimile ve/veya elimine edilmesi gereken bir tehdit şeklinde tanımladı. Ona göre İslâm, dünyaya hâkim “episteme” meydan okumaktaydı.
III
İslâm’ın doğduğu yer olan Mekke’yi merkeze alarak dünya haritasına baktığımızda; birbiriyle zıt iki farklı Tanrı telakkisine sahip toplumla karşı karşıya geliriz. Haritanın sağ tarafında kalan Doğu’nun kültürel coğrafyasının dinî karakterinde genel olarak içkinleştirilmiş; buna karşılık sol tarafta kalan Batı’nın kültürel coğrafyasında ise aşkınlaştırılmış bir Tanrı telakkisi yer almakta. Bu telakki tarzları birbirine zıt olmalarına rağmen, taşıdıkları simetrik özelliklerle dikkat çekerler.
İlkinde Tanrı ile varlık dünyası arasında bir özdeşlik mevcuttur; Tanrı kendisini varlık dünyasında içkinleştirmiş haldedir. Diğer bir ifadeyle bu telakkide Tanrı yaratmış olduklarını kendisi için mekân edinmiştir. Bu telakki kendi açılımı olarak fiziki/sosyal değişimin “görünüşle” ilgili olduğunu; “öz”ün değişmeden aynı kaldığına inanır. Varlık dünyası bu varoluş haliyle kendini kısmen tekrarlarsa da, her zaman yeni ve farklı bir durumda bulunur. Söz konusu telakkinin öngördüğü “insan modeli”, Tanrı fikrinde temellendirilmemiş bir “kurtuluş” anlayışına sahiptir. Bu telakkiye göre kötülüğe meylettiren şey, insanın doğasındaki “tamah” ve “öfke”dir; bunlardan insanın kurtulması gerektiğini vazeder. Bu sebeple kurtuluş için mümini kendi iç dünyasına kapatarak içsel bir emansipasyona uğratır; müminden nefsinin taleplerini bu yolla kontrol altına almasını ister. Söz konusu telakkinin mümini bu nedenle dünyada yönetim ve yönetilme ya da herhangi bir siyasal/sosyal “düzen” arayışı içinde bulunmaz. Bu telakkide “düzen” arayışı, varlık dünyasıyla olan ilişkinin “ibadet” niteliği taşımasından dolayı, yerini daha çok estetik kaygıya bırakmıştır.
İkincisinde Tanrı ile varlık dünyası arasında bir mesafe bulunur. Tanrı dünyayı yaratmış, onda kendi yasalarını içkinleştirmiş, nihayette de herhangi bir müdahalesi olmaksızın dünyadan elini eteğini çekmiştir. Bu telakkide ilk yaratıldığı haliyle değişmeden aynı kalan statik bir dünya; buna bağlı olarak değişmemesi gereken bir sosyal düzen fikri söz konusudur. Bu telakkiye ait insan modeli ise, “ilk günah” fikri üzerinde temellendirilmiş bir kurtuluş anlayışına sahiptir. İlk günah, insanın doğuştan günahkâr/günah işlemeye mütemayil bir varlık olduğu kabûlüne dayanır. Bu telakkiye göre ilahi otoritenin yeryüzündeki temsilcisi olan kilise, ilk günah sebebiyle insan doğasını kontrol altında tutma görevi üstlenmiştir. Hıristiyanlık müminin kurtuluşu hususunda önceliği bu yüzden kutsalın temsilcisi olarak kiliseye verir. Kilise, kendi vesayeti altına aldığı mümini düzenleme meselesini, Tanrısal isteğin neticesi olarak kurulduğuna inanılan ve sürdürülmesinden kendinin sorumlu olduğu siyasal/sosyal düzen aracılığı ile gerçekleştirir. Bu telakki de kurtuluş, müminden önce önder konumundaki kiliseye aittir. Müminin içinde yaşadığı siyasal/sosyal düzen kendisi için gerekli olan “kurtuluşun” güvencesini temsil eder. Bu nedenle içinde hayatın sürdürüldüğü hâkim düzen müminin kendi kaygısı veya çabasıyla olmaktan çok, onu örgütleyen kurumun bir ürünü olarak mevcuttur. Bu telakki tarzında yönetim/yönetilme ya da siyasal/sosyal düzen, sözü edilen sebepten dolayı öncelikli bir mesele olmaktan çıkmış; bunun yerini “ruhun” kurtuluşunu sağlayacak olan kilisenin meşrûlaştırma gücü almıştır.
Doğduğu yerden hareketle kendisini merkeze aldığımız İslâm’a gelince; İslâm sadece Müslümanların üzerinde yaşadığı topraklarla değil, aynı zamanda sözünü ettiğimiz iki telakkinin ortasında yer alan bir dinî telakkiyi temsil eder. Zira İslâm’da her şeyden önce Tanrı ile varlık dünyası arasındaki ilişki, içkinlik ve aşkınlık kategorilerinin dışında, üçüncü bir kategori olarak ortaya çıkar. Varlık aleminin Allah’la olan ilişkisi; “ne aynı ne de gayrı” olma özelliği taşır. İslâm, önce varlık alemindeki her şeye müdahil bir Tanrı telakkisine sahip din olmakla dikkat çeker; getirdiği Tanrı telakkisi ne içkin ne de aşkındır. Bu hususiyetiyle hem “Doğulu” hem de “Batılı” ontoloji ve epistemoloji anlayışına daha başlangıçta kökten bir itiraz kaydı koyar. Tanrı’nın her şeye müdahil olma meselesi; Allah’ın her an yaratmada bulunan bir varlık olarak, statik bir dünya/varlık anlayışını reddetmesiyle neticelenir. Bu yüzden de alem, varoluşunun ve kendi gerçekliğinin kaynağını yaratmanın sürekliliğinde bulur. Bu niteliği içinde süreklilik iki boyutludur: Biri her an yaratıldığı halin değişimi içindeki “değişmeden kalan”; diğeri de bizzat bir yaratma olarak “değişimin” kendisidir. Bu telakki kendi “insan modeli”ne sorumluluk yükler. Bir “şahit” olarak insan gücünün yettiği nispette her şeyden sorumlu tutulmuştur; kendinden, komşusundan, yoksullardan ve kendinin yönetilme biçiminden; Müslüman olmadıkları halde zulüm altında yaşamak zorunda bırakılmışlardan ve haram yiyicilik olarak sömürüden... Bu sebeple İslâm kendi ideal insan modeli olarak muttaki Müslümana konformizmi “haram” kılar; bu dünyada ona asla rahatlık vaadetmez.
İnsanı hem her şeye şahit hem de her şeyden sorumlu tutan bir dinin, yönetim/yönetilme meselesini ister istemez söz konusu edeceği açıktır. İslâm bu yüzden din ve siyaset ayırımı yapmaz ve üstelik önerdiği “kurtuluşu” bizzat kendi müminine bırakır. İslâm’ın yönetim/yönetilme meselesini dinî bir görev olarak kendi kapsamı içine alan kurtuluş fikri; ahlâki/hukuki muhtevası içinde mümin cihetinden doğal olarak yasal özellik taşır. Mümin için kurtuluş meselesi, kendinin sorumlu tutulduğu, üstelik kendinin de yönetim/yönetilme işini kapsayan geniş ölçekli bir muhtevaya sahiptir. Kurtuluşun bu tarzının öngördüğü siyasal/sosyal kurumlaşma biçimi, hem teorik hem de tarihsel pratik düzeyinde Hıristiyanlık telakkisinden nitelik olarak ayrılır. Hıristiyanlıkta ibadet yeri olarak kilise, ulaşılamaz dokunulamaz olanı, yani “kutsalın” temsil edildiği merkezi; İslâm’da ibadet yeri olarak cami hayatın, yani tecrübe edilebilir olanın merkezini temsil eder. İslâm, Hıristiyanlığın yaptığı gibi, kutsal/sacret ve kutsal-dışı/profane ayırımında bulunmaz; daha açık bir ifadeyle Hıristiyanlığın anladığı anlamda bir “kutsallık” anlayışından bahsetmez. Bu sebeple Hıristiyanlıkta din adamı kutsalın temsilcisi olurken, İslâm’da din adamı/alim peygamberin varisidir. Dolayısıyla ne İslâm’daki din adamları, Hıristiyanlıktaki din adamlarının ne de cami, kilisenin muadili sayılmaz. İnsanın iman ve amelinin “mekânı” olan kalp gibi, cami de dinî/siyasî meselelerin tartışıldığı bölünmez “mekânı” temsil eder. İslâm iman temelli hiyerarşik bir otorite kaynağını tanımaz, bu yüzden de Hıristiyanlıkta olduğu gibi dinin bürokratik yapılanmasına imkân vermez. Dolayısıyla cami, kilise gibi hiyerarşik bir yapıyı içermez; yasaları yoktur; bu haliyle istese bile bir “kurum” olamaz. Ontolojik düzlemdeki bu farklılık sebebiyle; insanoğlunun yeryüzündeki bütün dinî deneyimlerini Hıristiyanlığınkine indirgeyen, gerçekten o sorunlu telakkiyi, yani teokrasi meselesini, İslâm yapısal olarak reddeder. Zira teokrasiyi, yaygın kabûlün aksine bir toplumun sadece dinî hükümlere göre ya da din adamları eliyle idare edilmesi meselesine indirgemek mümkün olmaz.
Hıristiyanlıktaki “sacret” ve “profane” şeklindeki düalist ayırım, Batı metafiziğinin önemli ve temel ayırımını temsil eder. Batılı telakkiye ait dinî, sosyal, siyasal bütün varoluş hallerinin temelinde, kavram ve gerçeklik olarak bu ayırımlama bulunur. Aslında bu düalist paradigma, kendi asliyeti içinde sosyal varoluş evreni için bir açıklama modeli olma özelliğine sahiptir. Hayatın bütün alanlarında insan faaliyetlerini anlamlandıran ve yönlendiren bir paradigma olarak belirleyici işlev görmekte; hattâ bu bir tercih meselesi olmaktan çıkarak çözümleyici ve yol gösterici bir kaynak halini alarak, diğer dinlerin anlaşılmasında ciddi manipülasyon işlevi görmektedir. Protestan reformasyonu bu ayırımlamayı kendi mantıksal neticesine ulaştırmış; ruhla bedeni, imanla ameli, din ve siyaseti birbirlerinden kesin olarak ayırmıştır. Daha sonrasında modern sosyal/siyasal teorinin temelini teşkil eden “değer alanlarının” ayrıştırılması, bu sürecin doğal hasılasıdır. Bu düalist mantığın neticesi olarak Hıristiyanlık, daha başlangıçta “kutsal” ve “cismani” arasında kesin ayırımda bulunurken; burada öncelikle “din” tanımı ciddi bir mesele haline gelmekte. Zira din ve siyaset ilişkisi Batı’nın uzun Ortaçağ tarihi içinde fazla sorunlu bir ilişki olduğu kadar; Hıristiyanlığın kendisi de şeriati “olmadığından”, İslâm’dan ciddi şekilde ayrılır. Böyle bir ayırım bu yüzden başta İslâm olmak üzere Yahudiliğe de aykırı düşer.
İslâm’da din ve siyasetin kendilerine ait farklı “ontolojik alanları” söz konusu değildir; dolayısıyla din ve siyaset birbirlerine içkin olarak bulunurlar. Öte yandan İslâm telakkisi cihetinden din, kişiye ait kılınarak sınırlandırılmış bir alan değil, bir “yol”dur; bütüncül bir hayat tarzını ifade eder. Sık sık dile getirildiği gibi İslâm’da ayrı bir hayat dairesi olarak anlaşılacak biçimde bir “din” sözcüğü mevcut değildir. Müslümanların “ed-din”in karşılığının “religion” olmadığına sürekli vurgu yapmaları bundandır.
IV
Kendinden önceki iki dinle beraber anıldığında, insanoğlunun büyük bir kesiminin son beş bin yıllık tarihini şekillendirmiş -ve hâlâ şekillendirmekte olan- üç büyük dinden biri olan İslâm, Ortadoğu’nun kadim tarihinde en genç olanını temsil eder. İslâm değiştirilemeyeceği güvencesi verilmiş bir kitabın sahibi ve insanoğlunun bütün tarihi içinde gönderilen peygamberlerden en sonuncu olanın getirdiği dinin adıdır. Ortadoğu kaynaklı olan üç din de, doğdukları yer olan bu topraklara karşı duydukları ilgi ve taşıdıkları iddialardan bugün de, biri hariç, vazgeçmiş değil. Bunlar içinde sadece Hıristiyanlık ilgisi devam etmiş olsa bile, doğduğu yere “ihanet” etmiş bir din olarak, merkezini Ortadoğu coğrafyasının dışına taşımış, gittiği yerde kendisi için bir merkez inşâ ederek siyasal/sosyal şeklini burada almıştır.
Mekke’de doğan İslâm siyasal/sosyal olarak nihai şekline Medine’de ulaşır. İki büyük güç olan Pers ve Bizans imparatorluklarına rağmen, 7. yüzyıldan itibaren Ortadoğu’da yayılmaya ve hâkimiyet kurmaya başlar. İslâm’ın bu yüzyıldan itibaren gösterdiği yayılma, aslında pagan Roma’nın Hıristiyanlaşmış yüzüyle tekrar mücadeleye girişen Vahy’in, kendine iman etmiş yeni taraftarlar eliyle Ortadoğu’ya dönüşünü ifade eder. Kısa bir zaman içinde bu yeni dine inananların sayısı, diğer dinlerin müntesiplerine göre çoğunluğa ulaşır. İslâm yayılmasına koşut olarak bu topraklara hâkim siyasal/sosyal sistemleri değiştirir; Müslümanlar da ilk Hıristiyan mümin kardeşleri gibi bütün imtiyazlı sınıfları, statüleri ve ilişkileri reddederler; “takva”yı, siyasal/sosyal varoluşun imtiyaz ölçüsü olarak belirlerler. İslâm’dan önce gelen iki din olan Musevilik ve Hıristiyanlık da bu topraklarda doğup yayılmış; onların da doğrudan ya da dolaylı olarak karşı karşıya geldikleri büyük güç, Roma İmparatorluğu olmuştu. Musevilerden mukayese edilmeyecek kadar fazla ve tükenmek bilmeyen üç yüzyıllık mümince bir sabrın neticesinde, Hıristiyanlık nihayet kendisini pagan Roma’ya kabûl ettirmeyi başarır. Ne var ki, bu başarıyla beraber Hıristiyanlığın kendisi de Roma saraylarında yeniden şekillenmekten kurtulamaz.
Hıristiyanlığın Roma İmparatorluğu ile sürdürdüğü mücadelenin iki boyutlu özellik taşıdığını söyleyebiliriz. İlki, Hıristiyan müminlerin kendilerini Roma’ya kabûl ettirme, yani dinlerine göre özgürce yaşamak için verdikleri mücadeledir. İkincisi ise Hıristiyanlığın şekillenmesini de içeren daha karmaşık bir mücadele sürecidir. Bu mücadele süreçlerinde hem Hıristiyanlık hem de Hıristiyan müminlerin dinlerini yaşama tarzının, sürdürdükleri bu mücadele içinde aynı zamanda Roma’nın hâkim muhayyilesi ve kurumsal yapısı tarafından yeniden şekillendirilmesidir. Müminler muhaliflerine karşı sürdürdükleri mücadelede daha başarılı olabilmek için hem fikrî hem de kurumsal düzeyde Roma’nın kavramsal ve maddi “araçlarını” kullanırken, aynı zamanda da Hıristiyanlık siyasal, sosyal, kurumsal ve akidevi düzeyde bu araçlar tarafından şekillendirilmiş oldu. Bu süreçler içinde Hıristiyanlık; “kutsal ve kutsal dışı, Tanrı’nın kenti ve insanın kenti veya Sezar’ın hakkı İsa’nın hakkı” gibi düalist kalıplar içine döküldü. Bu Hıristiyanlığın daha sonra tarihteki siyasal/sosyal deneyimini şekillendirerek Roma’ya benzer kılacaktır.
Hz. Muhammed (s.a.v) Mekke’de insanlara İslâm’ı tebliğle görevlendirilmiş bir peygamberdir; evli, ailesi olan ve kendisine vahy gelen biridir. Ancak Hicret olayıyla beraber görev kapsamı da değişir; artık Medine’de devlet reisliği yapan bir peygamberdir. İslâm Medine’de dönemin büyük imparatorluklarının kültür ve siyasal/sosyal nüfuz alanından bağımsız olarak peygamber önderliğinde siyasal/sosyal gerçekliğini inşâ ederek kendini şekillendirir. Peygamber önderliğinde gerçekleştirilen Medine site devlet/ümmet deneyimi; çatışma içindeki “Tanrı’nın kenti ve insanın kenti, kutsal ve kutsal-dışı ya da laik ve ruhban” gibi toplumsal varoluşu düalist temelde ontolojik ayırıma tâbi tutan “episteme”i hayatın dışına çıkarır; boşalan yere de Müslümanlar için “tevhid”i yerleştirir.
Kendisinden önceki Ortadoğu kaynaklı dinlerin tarihsel/kültürel deneyimleriyle mukayese edildiğinde, İslâm’ın, içerik anlamını yeniden düzenlediği bir tevhid anlayışı getirdiğini görürüz. Bu hem Museviliğin hem de Hıristiyanlığınkinden farklı bir özellik taşır. Tevhidin temel vasfının Allah’ın “bir”liği olması yanında; buradaki esas önemli husus, insan ile yaratıcı arasındaki ilişkinin mahiyeti ve bu ilişkinin düzenleniş tarzıdır. Zira bu ilişki bizim Tanrı anlayışımızı olduğu kadar, kulluk bilincimizi de belirleme özelliğine sahiptir. İslâm’ın, insan ile Allah arasındaki ilişkiye doğrudan ve sahih bir “mahiyet” katması, önerdiği hayat tarzını her türlü “kuşkudan” olduğu kadar, her türlü düalizmden de arındırır. İslâm insanın yaratıcıyla olan bu açık-seçik ilişkisini belirleme tarzının doğal tezahürü olarak, düzenlenmiş belirli bir hayat tarzıyla kendini somut hale dönüştürür ve görünür kılar. İslâm’ın, “peygamber” daha sonra da “alim”le örneklediği bu hayat tarzına yaptığı vurgu, iman ile amel arasındaki zorunlu ilişkinin taşıdığı önemdendir. Bu hayat tarzının açılımı kendine has bir sosyal varoluş ve siyasal/sosyal bir düzeni beraberinde getirmek gibi özellik taşır. İslâm’ın hayat tarzının kendinde içkin olarak taşıdığı bu amacı açık şekilde insanları cemaat haline getirişinde ve tarihsel tecrübesinde görmek zor olmaz.
İslâm’ın bu özelliğini bilhassa kendi müminlerinin hem ferdi hem de toplumsal hayatını daha başından itibaren kendi ideallerine göre düzenlemesiyle dikkat çeker. Bunun yanında “fiziki” ve “manevi” ihtiyaçlar alanında insan doğasını kuşatır; insanları, üzerinde yaşadıkları toprakları, bu topraklar üzerindeki bütün faaliyetleri kendine göre yeniden anlamlandırmaya tâbi tutulmasını isteyerek, bu faaliyetleri kendi hukukunun üzerine “yerleştirir”. Din olarak sadece kendine ait ideallerin ortaya koyuluşu ile yetinmez; bu idealleri taşıyacak ve uygulayacak araçları da seçer ve düzenler. İslâm’ın iktidar talebi bu amacın kaçınılmaz vasıtası olarak ortaya çıkmakta. Medine site devleti/ümmeti Müslümanlar için söz konusu ideallerin, hukukun ve iktidarın peygamber eliyle somutlaştığı deneyimi ifade eder. Bu yüzden eski ismiyle Yesrib, dinin mekândaki tezahürü olarak Medine adını alır.
İslâm’ın Peygamberi Hz. Muhammed, şüphe yok ki bir yeniliğin peygamberi değildir; tersine, kendinden önce gönderilenlerin getirdiği her bir “kitab”ı restorasyona tâbi tutan biridir. Bu misyonuyla o, bulunduğu Ortadoğu’da kendinden önceki dönemin kapandığının, eski kitaplardaki hükümlerin geçersiz kılındığının; dolayısıyla “zamanın” değil, sürekliliğin temsilciliğini yaptı. Hz. Adem (a.s)’den başlayan ve halkalardan teşekkül ederek gelen bir sürecin artık tamamlandığını insanlara duyuran sonuncu peygamberdi. Bu sebeple tarihin başlatıcısı olarak, atası olan Hz. Adem’le dünyadaki yolculuğuna aynı zamanda bir peygamber olarak başlayan insanoğlu; Hz. Muhammed sonrasında ne kadar süreceği belli olmayan yolculuğuna, başlangıcın tersine, artık peygambersiz devam edecektir. Peygambersiz sürdürülecek bu son yolculuğun önerdiğini, bu defa peygamberin kendine varis kıldığı “alimler” yapacaktır. “Alim” sadece epistemolojik ve toplumsal önderlikte değil; daha önemlisi bunlarla beraber peygamberi hayat tarzını yaşayarak örnekleyen, tevhid ve adaleti bütün insanlık için savunmak zorunda olan bir varistir.Diğer bütün semavi dinler gibi İslâm da şehirli bir din geleneğinden gelir. Şehir yönelimlidir; peygamberini şehirden seçmiştir. Çekiciliği, Hıristiyanlıkta olduğu gibi ortaya koyduğu kurumsal gücünden değil; aksine insanlara sunduğu, dünyayı değersizleştirerek insanı yücelten hayat tarzından gelir. İnanç cihetinden açık ve sadedir; tevhid ve adalet dini olduğunu söyler; bu haliyle İbrahimi geleneğin devamcısıdır. İslâm peygamberinin tebliği bu nedenle tek Tanrılı gelenekten haberdar olmayı varsayar. İslâm’ın peygamberi kendinden önce gönderilen peygamberlerin “izleri” üzerinden tevhid geleneğini yeniden ikâme etme ve düzeltmekle görevlidir. Daha önce gönderilmiş olan Musevilik ve Hıristiyanlığa ek olarak değil, onları aşan bir kitapla beraber “ed-din” olarak gelmiştir. İslâm bu haliyle inananların atası olan Hz. İbrahim’in dinine dönüştür; dolayısıyla önce insanoğlu sonra da Ortadoğu tarihi cihetinden yeni bir din sayılmaz. Bundan dolayı Ortadoğu’ya ve Hıristiyanların yaşadığı diğer topraklara ulaştığında, İslâm devraldığı İbrahimi inancı insanlara yeniden tebliğ etmekte olmasıyla kendini yabancı topraklara girmiş saymaz.
V
İbrahimi geleneğin devamcısı olarak Ortadoğu’yu sosyal/siyasal boyutlarıyla düzenleyen üç dinin; insan aklını çelen “o akılcı” düşünceyle karşı karşıya gelmeleri, geriye bıraktığı derin tesirler sebebiyle önem taşır. “Öteki” üzerindeki üstünlüğünün meşrûiyetini kendi akılcılığında bulan kadim Grek/Helenistik düşünceyle karşılaşma, bu dinlerin müntesiplerini akidevi düzeyde olduğu kadar, fikrî düzeyde de ciddi bunalım ve belirsizliklerin içine düşürmüştür.
Yahudilik, MÖ ikinci yüzyılın sonlarından itibaren Helenistik mirasla karşılaşır. Bunu Yahudilik açısından ulusal, dinî ve felsefi düzeyde bir karşılaşma olarak nitelendirmek mümkün. Bu karşılaşma birbirlerine karşı güçlü argümanlara sahip iki farklı grubun ortaya çıkmasına sebep olur. Bunlardan biri fazlasıyla Helenistik etki taşıyan “Saduki”ler; diğeri ise Yahudiliğin ayırdedici özelliklerine vurgu yapan “Ferisi”lerdir. İki taraf da kutsal metinlere ve dinî eğitimin önemine vurgu yapmaktaydı. Ne var ki, aristokrat özellikler taşıyan ve halkın en varlıklı kesimini temsil eden Sadukiler, bilhassa mevcut uygarlığın kuşatıcılığına ve ona katılmanın önemine inanmaktaydılar. Ferisiler bunlara muhalif bir kesim olarak, popüler/demokratik sayılacak eğilimleriyle öncelikle aile ve ahlâki değerlere yaptıkları vurguyla dikkat çekerler. Yahudilerin Grek uygarlığı karşısında sürdürdüğü bu tutum toplumun belli kesimleri, belli coğrafi bölgeler ve zamana göre de kendi içinde farklılık taşımıştır.
Öte yandan Hıristiyanlık bir yönüyle söz konusu ettiğimiz Grek düşünce dünyasına ait topraklarda doğdu. Fakat doğumundan çok kısa bir zaman sonra Havariler sonrasında Helenistik düşünce ile mücadeleye girilirken, aynı zamanda da bu düşüncenin hâkim kalıplarına dökülerek yorumlanmaya ve anlatılmaya başlanır. Hıristiyanlık giderek bu düşünce tarzının iki önemli felsefi geleneği içinde yeniden yoruma tâbi tutulmaktan kurtulamaz. Önce Eflatuncu kalıplara/yoruma, çok geçmeden de Aristocu kalıplara/yoruma tâbi tutularak, büyük nispette kadim Grek felsefesinin düşünme tarzı, kavram ve kalıpları içine yerleştirilir. Hıristiyanlık edindiği bu muhtevadan dolayı; kilise hiyerarşisini ya da manastır hayatını belirleyen Eflatuncu anlayış ile yine Ortaçağ din adamlarına hâkim Aristocu mantık birarada yürümüştür. Bundan sonra Hıristiyanlıkta meydana gelecek bölünmelerde, kadim geleneğe ait unsurların az veya çok nispette etkisi söz konusu olacaktır.
Daha Katolik-Ortodoks ayrışmasına gelinmeden, yaklaşık MS 80. ve 150. yüzyıllar arasında Hıristiyanlık içinde birçok mezhep ortaya çıkmakta gecikmez. Bunların Gnostik özellikler taşıması aslında söz konusu Helenistik düşünceden kaynaklandığını göstermekte. Hıristiyanlığın daha sonra 4. yüzyılda yaşadığı ayrışma; yani Katolik ve Ortodoksluğun Hıristiyanlığın farklı uzantıları haline gelmelerinin de siyasî ve kültürel sebepler kadar, Eflatuncu ve Aristocu unsurların da etkisi söz konusudur. Nitekim yeni çağ başlarında görüldüğü gibi, Hıristiyanlık doğuşuyla beraber kendi bünyesine katarak taşıyıp getirdiği bu mirasın unsurlarıyla önce kendinin çatlamasına sebep olacak, Katolik ve Protestanlık şeklinde iki ayrı mezhebe ayrılacaktır. Sonra da bir cihetten bu mirası modern döneme aktararak bu dönemin kendisini inşâ etmesine imkân olacaktır.
İslâm diğer iki dinden farklı olarak bugünkü Batı’nın “modern” hale gelmesinde belirleyici unsur olan Helenistik düşünce mirasıyla kendi tarihi içinde, iki defa karşı karşıya geldi. Fakat şunu belirtmemiz gerekir ki, bu karşılaşmanın doğurduğu ayrılıklar mezhebi bir nitelik kazanmamıştır. İlk karşılaşma yaklaşık 9. yüzyıldan itibaren özellikle “Beytül Hikme”deki tercüme faaliyetleriyle başlıyor. Yaklaşık üç yüzyıl kadar uzun, bir o kadar da entellektüel düzlemde verimli olan bu karşılaşma ve hesaplaşma döneminin özelliği sadece felsefi/entellektüel düzeyde cereyan etmiş olmasıdır. Helenistik düşünceye getirilmiş eleştiri ve verilmiş cevapların azımsanmayacak bir kısmı, modern düşünce karşısında bugün hâlâ geçerliliğini ve gücünü korumasıyla dikkat çeker. İslâm tarihinin bu döneminde ortaya çıkan ayrışma ve tartışma “Ulema” ile “Felasife” arasında cereyan eder. Her şeyden evvel kelam ve tasavvufun bu mirasa ve onun temsilcilerine, yani “Felasife”ye verdiği ve bugün de geçerliliğini bütünüyle koruyan cevabı şu olmuştur: İslâm’da “Grek tarzı felsefe” yapmak mümkün değil; ya da Müslümanların -öğrenmenin haricinde- Grek tarzı felsefe yapmak zorunda olmadıklarıdır.
Müslümanların söz konusu ettiğimiz mirasla ikinci defa karşılaşması bilindiği gibi modern dönemde, yaklaşık 18. yüzyıldan itibaren başlıyor. Karşılaşmayla beraber sürdürülen muhalefet, diğer Batı-dışı toplumlar/dinler gibi halen devam etmekte. Ne var ki bu karşılaşma öncekinden oldukça farklılık taşıyor. İlk karşılaşmayı ikinciden farklı kılan özellik, sadece fikrî/entellektüel düzeyde cereyan etmiş olmasıydı. Modern dönemdeki karşılaşma evvela teknolojik, ekonomik ve en önemlisi “hayat tarzı” düzeyinde olduğu kadar; Müslümanın içinde düşündüğü ve yaşadığı hayat evreninin sosyal ve maddi dokusunu da kendine göre şekillendirmiş ve anlamlandırmış olmasıyla önem taşıyor. Bu dönemdeki Müslümanlardan bir kısmı muhalefetlerini karşı çıktıkları mirasın kavramsal ve maddi araçlarını alarak onun temsil ettiği “uygarlığa” katılmanın gerekliliğine vurgu yaparken; diğer bir kısmı da bu uygarlığın dışında kalınmasına özen gösterirken, kendi geleneksel imkânları içinde, “içeriden konuşarak” fikrî/entellektüel düzeyde muhalefet edilmesi gerektiğini savundular. Özet bir anlatımla sürecin devamı içinde bu iki düşünce taraftarlarının, kendilerini ifade ettikleri isimlendirmeden biri “modernist İslâm”/Müslümanlar, diğeri de “geleneksel İslâm”/Müslümanlar oldu; bunlar iki farklı anlayışa ve sorun çözücü zihniyetin doğuşuna sebep oldu.
VI
Daha önce bahse konu olan üç din de Ortadoğu’nun dar coğrafyasında doğup, dünyaya oradan yayıldılar. Hicaz’daki İslâm’ın temelleri, Filistin’deki Hıristiyanlığın ya da Museviliğin temelleri gibi her zaman önem taşıdı. Buna rağmen İslâm kıble sahibi fakat “merkezî” olmayan bir din özelliğine sahip olmasıyla; ne Musevilik gibi toprağı ne de Hıristiyanlık gibi mekânı kutsar. İslâm, peygamberi zamanından itibaren yayıldığının göstergesi olarak kendini hep “periferi”de temsil etmiş; temsil ettiği ilk periferik yer Medine olmuştur. Medine İslâm’ın kendi asliyeti içinde şekillendiği mekân, bütün büyük uygarlık etkilerinin neredeyse tesirsiz kaldığı yerdir. Bunu daha sonraları Şam ve Bağdat gibi yenileri takip eder.
İslâm yaklaşık 14. yüzyıla kadar genişleme istidadı göstererek yayıldığı topraklara yerleşirken, kendine inanan insanların sayısındaki artış da giderek hızlanır. Kolonyalizm sonrası tarihi hesaba katmazsak, hiçbir din İslâm kadar geniş ve farklı coğrafyalarda farklı toplumlar tarafından kendini yaşanır kılmamıştır. Moğol Hindistanı, Müslüman İspanya, Safevi İran’ı, Orta Afrika, Malay dünyası ve Osmanlı coğrafyası İslâm’ın farklı topraklardaki periferik tecrübelerini ifade eder.
Modern tarihin başlangıcının yüzyıllık arifesine kadar Müslüman toplumlar kendi dinamizm ve istikrarlarını koruyarak yaşadılar. Fakat modern tarihin getirdikleri, Müslümanlar cihetinden tahmini mümkün olmayacak nispette çöküntü ve sıkıntılarla dolu oldu. Bu dönemdeki gerileme ve çöküşün tarihi genel olarak 17. yüzyılla başlatılır; bu da Müslüman toplumların Batı’yla “karşılaşma” tarihine denk düşer. Fakat şu da var ki 15. ve 16. yüzyıllar Müslüman toplumların siyasî/entellektüel güçlerinin zirvesine ulaştıkları tarih olduğu kadar, aynı zamanda, Endülüs’ü hatırladığımızda, çöküşe başladığı tarihi de işaretler. Buna rağmen Müslümanlar bu kısa dönemde, dört büyük imparatorluk tarafından yönetilen büyük bir gücün temsilcisi olan ümmettiler. Afrika’da, “Orta Afrika İslâm İmparatorluğu”; Anadolu-Balkanlarda “Osmanlı İmparatorluğu”; İran-Mümbit hilalde, “Safeviler” ve Hindistan’ın kuzeyinde, “Moğollar.” Bunlar içinde Osmanlı; diğerleri gibi Müslüman ümmetin tarih içindeki birçok tecrübesinden sadece birini teşkil eder; Endülüs kadar entellektüel yetkinliği olmasa da, Hıristiyan/modern dünyaya en yakın ve ümmetin en son siyasî temsilcisi olmasıyla önem taşımıştır.
Modern düşünce/hayat Batı merkezli bir dünya sistemi olarak yaygınlık kazanırken, diğer Batı-dışı toplumlar gibi Müslümanlar için de hep tehdit olma özelliğiyle bahse konu olmuştur. Kendine üstünlük kazandıran yeni sistem Batı merkezli, fakat büyük nispette kendi dinsel tecrübesini dönüştürerek ortaya çıkmıştı. Batılı sistemin 17. yüzyıldan itibaren başlayan genişleme ve dünyaya yayılma mücadelesinin İslâm dünyasındaki somut ifadesi bu dünyanın “merkezini” teşkil eden “Ortadoğu”ya Anglosaksonlar eliyle odaklanmasıdır. Batı’ya karşı mücadele ile başlayan ve nihayette uzun sürdüğünü bildiğimiz süreçler, İslâm ile Hıristiyanlık arasındaki kurulu ortak “gramer” üzerinden yürütülen geleneksel çatışmayı geri plana itmiş, bunun yerine niteliği farklı yeni bir çatışma türü ikâme etmiştir. Bahsi geçen geleneksel çatışmada taraflardan birinin diğerine benzemesi bir yana, esas mesele benzememe üzerine kurulmuştu. Modern zamanlardaki çatışmanın bu yeni türü çelişkili bir özellik taşımış; bir muhalefeti temsil etmeye çalışırken, aynı zamanda kendini Avrupalıya benzetmek gibi bir hedef üzerinde inşâ etmiştir. Bu ise mevcut süreci ciddi ve kırılgan hale getirmiştir. Süreç 17. yüzyıldan başlayıp, Müslümanın hayat evrenini altüst ederek 20. yüzyıla kadar sürmüş oldu.
20. yüzyılın Müslüman muhayyile üzerinde bıraktığı tesir, diğer bütün yüzyıllarla mukayese edilmeyecek kadar yaygın ve travmatiktir. Müslümanların tarihteki son temsilcisi olan Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılışı, İslâm’ın siyasal gücü ve periferik temsilinin sonunu getirdi. 1918 yılındaki çöküş, bölgenin yüzyıllardan beri alışık olduğu düzeni tarih dışına itti. O zamana kadar görece özgür ve bağımsız kalabilen Müslümanlara ait topraklar üzerinde; bu tarihten itibaren her biri kendisi için ayrı tarih talebinde bulunan 22 yeni “ulus-devlet” inşâ edildi. Engin oryantalist tecrübeleriyle Anglosaksonlar her toprak parçası için ayrı bir kral/şeyh yaratmada zorluk çekmediler. İslâm dünyası bu tarihten itibaren bütünüyle modern dünya görüşünün ve siyasetin etrafında döndüğü bir eksene yerleştirilmiş olur. Ortadoğu’nun hâkim düzeni ve işleyiş güzergâhı Anglosaksonların öngördüğü şekilde seyretmeye başlar. Ne var ki, bu durumun herkes tarafından kabûl gördüğü söylenemez. Müslümanlar kendilerine ait topluluklarda meydana gelen değişiklikleri ve yüz yüze kaldıkları sorunlarına ilişkin çözümü İslâm’da aramaktan geri durmadılar. İnandıkları dinin yaşanmış geleneği içinde çözüm bulma arayışlarının temeline, diğer toplumlar gibi, “kurtuluş” fikrini yerleştirmekte gecikmediler. Her şeyi yeni baştan düşünmeye mecbur bırakan bu yeni “durumu” kabûllenmek, yorgun bir ümmet için kolay olmadı.
Ne var ki travmatik süreçleri yaşamak zorunda kalan İslâm dünyası üzerinde yoğunlaşmış olan kolonyalist ilgi; Batı’yı uzun zamanlardan beri kendi içinde dinamik kılan, fakat aynı zamanda da kurulu düzeni istikrarsızlaştırma gücü taşıyan sosyalist ideolojinin Rusya’da ete-kemiğe bürünmesiyle ciddi bir güç kaybına uğramış olur. Ortaya çıkan yeni “durumla” beraber Müslüman dünya ya da “Doğu sorunu”, yerini modern ideolojiler arasındaki on yıllar sürecek gerilimlere bırakır. 1917 Sovyet Devrimi Batı için yeni bir endişe kaynağı olurken; her ne kadar komünizm düşmanlığı yaptırılarak “terbiye” edilmeye çalışılmış olsa da, bu Anglosaksonların gözetimi altındaki İslâm dünyası için yeni bir soluklanma dönemi olur. İslâm dünyası üzerindeki “gözetleme ve kuşkuların” başka yöne teksif edilmesini sağlayan Soğuk Savaş dönemi; en az iki yüzyıllık yorgunluktan kurtulma; savaş ve parçalanma sonrasının doğurduğu travmatik etkinin üstesinden gelme; karşı karşıya gelinen gücün temsil ettiği bilgi, düşünceyi anlama ve anlamlandırma; bunların imkânları ve doğurduğu sorunları tecrübe etme; kısacası Müslümanların kendi yaralarını sarmalarına imkân veren bir dönem olma özelliği taşıdı.
VII
Büyük İskender’in “Ortadoğu’ya hâkim olan bütün dünyaya hâkim olur” deyişi yeteri kadar açıklayıcı olsa da; Ortadoğu’nun hiç kaybetmediği önem, bu önemin anlamlandırılabilmesini mümkün kılan bütün sebepleri aşar. Ortadoğu yarısı çöllerle kaplı efsunkâr cazibeye sahip bir coğrafya olarak 21. yüzyılın gündeminde yer almasıyla bugün yeniden kadim önemine dikkat çekiyor.
Fakat Ortadoğu sadece bir coğrafyanın veya bu coğrafya üstünde yaşayan insanlara ait toprakların adı değildir. Ortadoğu her şeyden önce insanoğlunun büyük bir kesiminin son beş bin yıllık tarihini belirleyen üç büyük dinin yurdudur. Dünyada bugün için, Ortadoğu ne sadece stratejik bir coğrafya ne bir ticaret merkezi, ne Uzakdoğu’ya açılan kısa deniz yollarının kavşak noktası ve ne de her meselede ilk akla gelen, günümüz Müslümanlar için hayli kullanışlı bulunan “enerji/petrol paradigması”nın inşâsını sağlayan, dünya petrol rezervlerinin üçte ikisine sahip -ve asla önemi ihmal edilemeyecek- petrol zengini bir yerdir. Ortadoğu öncelikle topraklarının altında petrolün bulunduğu sıradan bir yerin -sonradan takılmış olsa bile- adını taşımıyor. Ortadoğu bütün bunlardan önce bugün bir buçuk milyar Müslümanın kendisi ile özdeşleştiği yerin adıdır. Bu yer de sadece Mekke ve Medine bulunmuyor; aynı zamanda onlar gibi önemli Kudüs de bulunmaktadır. Bu yüzden Ortadoğu’yu dünya genelinde siyasal, sosyal, ekonomik cihetten açıklamaya kalkmak, daha başlangıçta eksik kalan bir girişim olmakta.
Zira dünyanın sadece tek “bölgesi” vardır: Ortadoğu. Ortadoğu bütün tarihi boyunca dinî değerlerin meydana getirip biçimlendirdiği toplumların/ümmetlerin yurdu olmuş; kendi dışındaki toplumları da her konuda etkilemede birincil rol üstlenmiştir. Dünyada hiçbir bölge Ortadoğu kadar çekişmenin alanı olmamış; hiçbir coğrafya kendisinin yaşadığı miktardaki savaşlara Ortadoğu kadar “ev sahipliği” yapmamıştır. Ortadoğu tarihinin barındırdığı tecrübe, hiçbir toprak parçasının sahip olamayacağı kadar karmaşık ve zenginliklerle doludur. Bu nedenle dünyanın hiçbir bölgesi Ortadoğu kadar çok miktardaki insanı kendine araştırma konusu seçtirmemiş; hiçbir insan Ortadoğu dışında bütün bir ömrünü araştırmak için vakfetmeye değerli bulmamıştır. Sadece Ortadoğu, insanların sahibi oldukları bir ömrü, şu ya da bu sebeple, seve seve harcamayı göze aldıkları cazibe merkezi olmayı sağlayabilmiştir.
Ortadoğu’nun dinî haritasının gösterdiği farklılık başka hiçbir coğrafyada rastlanması mümkün olmayan bir özelliği barındırır. Bunlar içinde İbrahimi geleneği temsil eden üç din de Ortadoğu coğrafyasını altüst ederek yeniden kurmuşlardır. Her biri kendinden öncekinin meşrûiyetini yürürlükten kaldırmasıyla dikkat çeker. Birbirlerini teyit eden, benzeyen ve değişime uğramış hallerine vurgu yapan, içlerindeki en genç din olan İslâm’dır. Bu gelenek içindeki Musevilik deneyimi, daha başlangıçta hümanist bir imkân taşımadığını ilan ederek, kendini bir ırkla sınırlandırmış olmakla din ve ırkçılığın özdeşleştirimini; Hıristiyanlık insanları/cemaati idare etmenin imkânı olarak din ve ruhban kurumsallığının özdeşleştirimini; İslâm ise mümin için öngördüğü din ve kimliğin özdeşleştirimiyle dikkat çeker. Son iki din vahyin, Museviliğin “mülkiyetçi” din anlayışıyla dönüşüme uğramış evrenselci geleneğini yeniden inşâ ederek, Ortadoğu’nun dinî tarihindeki kırılmayı yeniden tamir etmeleriyle, insanlık tarihi açısından önem taşır. Ne var ki bu dinlerin “anayurdu” olan bahis konusu ettiğimiz toprakların “Ortadoğu” olarak ifade ettiğimiz adı, bu dinler gibi kadim bir özellik taşımıyor; tersine oldukça yeni bir kavramsallaştırma olmasıyla dikkat çekiyor.
Yeniçağ aslında kendi mantığının meşrûiyetini kendinden almıştır. Kendini keşifler çağı olarak tanımlasa da, beşeriyete karşı dürüst davranmak gibi bir endişesi olmamıştır. Yeniçağın bir keşifler çağı olmaktan çok, dünya’nın Batı merkezli olarak yeniden isimlendirildiği, anlamlandırıldığı bir dönemin adı olarak düşünülmesi daha isabetli olacaktır. Bu çağda “keşfedilen” her toprak parçasının, üzerinde yaşayan insanlar tarafından verilmiş kadim bir ismi olmasına rağmen, haritalarda hep aksi varit olmuştur. Bahse konu ettiğimiz “Ortadoğu”da bu yeni isimlendirmenin Anglosakson yüklü mekânsal içeriğiyle dikkat çekmektedir.
Latincedeki “orient” bütün Doğu’yu kapsayan bir sözcük olma özelliği taşımıştır. “Doğu” kavramının bu kadim özelliğine karşılık “Orta-doğu” oldukça yenidir. Kavram, her şeyden evvel oryantalist bir muhteva taşır; bunun yanında belirli bir merkezi esas alarak tanımlanmış üç parçanın ortasında kalanına işaret eder. Kolonyalizmle beraber sınırları daha uzakları kapsayan “Doğu” sözcüğünün yeri, Anglosaksonlar/Büyük Britanya’ya göre yeniden tanzim edilerek üç ayrı parçaya bölünmüştür. Böylece “orient”, Yakın, Orta ve Uzakdoğu olmak üzere yeniden haritalaştırılmıştır. Bilhassa Mısır’da bulunan İngiliz komutanlığına “Ortadoğu” adının verilmesinden sonra Doğu’nun üçe bölünmüş isimlendirilmesi giderek yerleşik hale gelmiştir. Günümüzde olduğu gibi, bu yazıda da, Ortadoğu “İslâm dünyasının” karşılığı olarak kullanılmaktadır.
Bu hadise şüphe yok ki, ne sadece bir isimlendirme ne de haritalaştırma düzeyinde kalan masum bir düzenleme sayılır; bunlarla beraber belirli bir siyasî, sosyal, ekonomik ilişki biçimine işaret eden, onları düzenleyen, merkez ve periferi arasındaki konumlanma tarzına işaret eder. Bu haliyle “Ortadoğu” ait olduğu bölgeyi değil, kendine referans aldığı İngiltere’yi “temsil” eder; dolayısıyla üstünde yaşadığımız coğrafyadaki mekân kavrayışımız bize ait bir anlamlandırma içermemekte. Bu durumda İngiltere’de sadece bir coğrafi yeri temsil etmemekte; dünyayı isimlendirmeyle beraber Ortadoğu’yu/dünyayı şekillendiren fail olarak emperyal bir gücün temsilcisi olmaktadır. Bu ise askerî/siyasal bir gücü değil, belirli bir düşünce/yaşam biçimini de temsil durumda olmasıyla önem kazanıyor. Bu kavramların açığa vurduğu güç ilişkisi, Ortadoğu’nun en azından son üç yüzyıllık tarihini ifade eder; diğer bir anlatımla İslâm dünyasının aynı zamanda dinî/siyasî/coğrafi olarak nasıl haritalaştırıldığının da hikâyesi durumundadır. Bu özelde Ortadoğu, genelde dünya sahnesine çıkan yeni gücün tarihi yönelimini işaretlemekte; yönelim günümüzde küreselleşme olarak kendini ifade etmektedir. Fakat unutmamak gerekir ki, “küreselleşme” de dünyanın yeniden isimlendirilmesi olmakta.
VIII
Habbsburg ve Osmanlı imparatorluklarının çözülmeleri 20. yüzyıl tarihinde iki önemli duruma kaynaklık etmiştir. İlki Avrupa’nın, ikincisi de Ortadoğu’nun yeni yüzyıldaki haritasının düzenlenmesini sağlamıştır. 20. yüzyılın başları, İslâm dünyası için sadece yeni bir yüzyıl değil; Müslümanların aynı zamanda içinde yaşamaya alışık olmadıkları yeni sınırlar demekti; bu sınırlar içindeki Ortadoğu devletlerinin tümü 20. yüzyıl Britanyası’nın inşâ ettiği devletler olma özelliği taşır. Ortadoğu için bu düzenlemenin haricinde yeni ve fazlasıyla önemli bir başka düzenleme daha vardır; binlerce yıllık diasporadan sonra Yahudilik bir devlet haline getirildi. İsrail’in 1948 yılında kurulması, aynı zamanda Ortadoğu’nun tarihini de hızlandıracaktır.
Batı dünyasında Filistin’in bilhassa 17. yüzyıldan itibaren kutsal kitaptan elde ettiği kutsal saygınlık, ilk Haçlı Seferleri’ndeki Hıristiyan müminlerinin heyecanını çağrıştırır özellik taşımıştır. Anglosakson öncülüğündeki Batı, ikinci defa Ortadoğu’ya açılmanın manevi hazırlığını yapar. Bu nedenle Filistin’in de parçası olduğu Osmanlı İmparatorluğu 19. yüzyıldan itibaren Anglosaksonların artık göz diktiği bir imparatorluktur. Ne Filistin’in kutsal toprakları ne de Osmanlı İmparatorluğu, tarihinde gösterdiği gibi, bundan kurtulma imkânını bulamazlar. Kısa zamanda İslâm topraklarının halifeliğiyle temsilcisi durumundaki Osmanlı İmparatorluğu’nun yeri, Anglosaksonların siyasal stratejisi ve dünyaya ilişkin iktidar tasarımlarında hayatî bir önem kazanır. 1830’lardan itibaren Anglosaksonlar Osmanlı İmparatorluğu’nu kendileri için bir yerleşim yeri olarak planlarlar. Bunun ilk örneği, Yunanistan’ın Osmanlı topraklarından ayrılışı ve Batı’daki ulus-devletin ilk örneği olarak kuruluşunda görülür.Anglosaksonlar olarak Büyük Britanya’nın I. Dünya Savaşı’na kadar İslâm dünyasına ve bu dünyanın Ortadoğu’daki temsilcisi konumundaki Osmanlı’ya karşı izlediği siyaset; kendi içinde çözülmekte olan bir ümmeti, kendi çıkarı doğrultusunda daha çabuk şekilde parçalayarak yeniden düzenlemek şeklinde neticelendi. İslâm dünyası Anglosaksonların öngördüğü sınırlar içinde, kontrolü kolay topraklar haline geldi. İngiltere bilhassa petrol bölgelerine göre Ortadoğu’yu 22 parçaya bölerek, bugünkü halini almasını sağladı. Düzenleme, siyasî, sosyal, sınır, etnisite, kimlik, doğal kaynakların paylaşımı ve azınlık gibi, çözümü mümkün olmayan yeni sorunlar yaratarak, Ortadoğu devletleri arasında sürekli gerilimlerin kaynağı oldu; bu ise düzenleyici fail olarak Ortadoğu’yu sürekli olarak Anglosaksonlara muhtaç kıldı. Kendi eksenlerinde gerçekleştirilen bu düzenlemeyle Anglosaksonlar dünyaya yönelik hâkimiyetlerini Ortadoğu üzerinden gerçekleştirmiş oldular. Bu sadece petrole göre yapılmış bir düzenlemeyi kapsamaz; Süveyş Kanalı’nın inşâsından, kültürel, coğrafi, demografik bütün unsurların birliği olarak, İngiltere’nin liderliğinde varolmuş, bir jeo-kültürü kapsar.
2. Dünya Savaşı sonrası uluslararası sistemin kendini yeniden tahkim etme imkânı bulduğu dönemdir. Bu 1648 Westphalia’dan başlayıp 1815 Viyana Kongresi’ne; 1. Dünya Savaşı’ndan Yalta-Potsdam’a kadar uzanan bir süreci kapsar. Bu süreç içinde tahkimin ortaya çıkardığı yeni aktör ABD olmuştur. Batı’nın paylaşımla ilgili kendi içindeki her mücadele nihayette uluslararası sistemin yeniden düzenlenmesi, kapsam ve muhtevasını biraz daha genişlettiği süreçler olma özelliği taşır. Dünya genelinde düşünüldüğünde 2. Dünya Savaşı’na kadar Ortadoğu haritasını düzenleyen güç, İngiltere olmuştu. Fakat savaş sonrasında Anglosakson önderlik değişir; İngiltere’nin yerini yeni ekonomik/askerî güç olarak ABD alır.
2. Dünya Savaşı’nın lider gücü olarak ortaya çıkan Amerika’nın, aynı zamanda dünyanın yeni düzenleyici gücü olarak, İslâm dünyasını İngiltere’den ele geçirmesi; içeride yaşanan ciddi sürtüşmelere rağmen dışarıyla ciddi sorun olmadığı şeklinde yansıtılmıştır. Amerika, Ortadoğu’yla olan ilişkilerini, İngiltere’nin bölgedeki tecrübelerinden elde ettiği siyasal, kültürel, ekonomik, stratejik miras üzerinden sürdürmüştür. Bu yüzden de İngiltere günümüze kadar Amerika için Ortadoğu konusunda eğitim, danışmanlık yapan bir “muallim” olmuştur. Ortadoğu’da, 1950’lerden itibaren aktif ve etkin olan Amerika; buna rağmen, İngiltere’nin statükonun devamı için hayati bulduğu aşiret ilişkileri, geleneksel güç yapıları ve değerlerinden çok, sofistike olmayı gerektirmeyen baskıcı rejimleri desteklemiş; neredeyse istisna olmayacak kadar Ortadoğu halklarıyla askerî bir “dil” üzerinden ilişkilerini sürdürmeyi tercih etmiştir. Bunun yanında daha önemli diğer bir husus da, Amerika’nın bölgeyle olan ilişkilerini bütünüyle belirleyen ve İngiltere’den devraldığı “Yahudi meselesi”dir.
Müslümanların dünyayı bugünkü haliyle düzenleyen sistemsel güçlerle yaptığı mücadelenin odağında Filistin bulunur. Bilinen tarih içinde “transplantasyon” temelinde kurulan İsrail devleti bu özelliğiyle ilk örneği temsil eder. Tarih olarak İbraniler Filistin’de doğmamışlardır. Bu topraklara gelişleri MÖ 13.-14. yüzyıllara dayanmakta; Filistin topraklarına geldiklerinde orada yerli bir halk mevcuttur. Buraya yerleştikten sonra önce Babiller, sonra da Romalılar tarafından sürgün edilmişlerdir. Beytül Makdis’in yıkılıp İsrailoğulları’nın dünyanın her köşesine dağılmaları üzerinden onlara yüzyıl geçmiş olmasına rağmen, Yahudileri aynı topraklarda bir araya toplama fikri Batı’ya yine de rasyonel gelmiştir. İsrail devleti, diğer bütün devletlerin aksine zamanın ve tarihin eskitemediği bir mülkiyet hakkından söz edilerek vücut bulur.
Sarahatle bilinen bu tarihi kanımca iki ironisinden bahsederek özetlemekte fayda var. Bunlardan biri Müslümanlarla, diğeri de İngiltere’yle ilgilidir. Yahudilerin Osmanlı eliyle İspanya’dan getirilmesi ve İstanbul’a yerleştirilmesi; aynı zamanda tarihte ilk defa Yahudilerin Filistin topraklarına yakınlaştırılması olmuştur. Öte yandan İsrail devletinin kuruluşunu sağlayan İngiltere, aynı zamanda Yahudileri kendi topraklarından ciddi nedenler olmaksızın sürmek isteyen bir devlettir. Tefecilik, kapitalizmin Yahudiler için açtığı yeni bir kazanç kapısı olurken; bu alanda elde edilen başarı, İngiliz halkında nefrete dönüşmekte gecikmemiştir. Kilise, çok geçmeden tefeciliğe yasak koymuş; Yahudiler 13. yüzyılda ağır vergiler altına alınırken, İngiltere’den sürülmeleri bahis konusu olmuştur. Öte yandan aslında 1850’lerden itibaren hızlı modernleşme süreçlerinden geçen Yahudilerin, dindar ve gelenekçi kesimi için Filistin’e gitmek, “modernleşme kirliliğinden” de kurtulmak olarak görülmüştür. 1836 yılından itibaren Filistin’de toprak almayı savunmaya başlayan Yahudiler, ilk defa Filistin’e yerleşme denemesini, 1878 yılında Yafa’da satın aldıkları topraklarda gerçekleştirirler. İsrail’in kuruluşu olan 1948 yılına kadar Yahudilere ait olan her toprak parçası, aslında orada yaşayan bir Filistinlinin malıdır.
Ortadoğu coğrafyasında yaşayan Müslümanlarda, Batı’nın tarihinde olduğu gibi güçlü bir anti-semitik kültürün olmadığı bilinir. Bunun yanında Kur’an Yahudilerle âlâkalı ayetlerinde, Musevilerle olan ihtilafın, kültürel ya da tarihsel olmadığına, tersine “kitabî” olduğuna vurgu yapar; bu adaletin içinde kalarak bir düşmanlık kültürüne dönüştürülmemiştir. Bu durum 1948 yılına, İsrail’in kuruluşuna kadar böyle oldu. Sorun sadece “İsrail devleti” değildi; onunla beraber Müslümanların topraklarını kendi tasarrufları altında görerek düzenleyen, dünün kolonyalist, bugünün küresel güçleriyle ilgiliydi. Şüphe yok ki, Müslümanlar Yahudilere alışkındılar; onların varlığı Ortadoğu için bilinen bir tarihin zenginliği ve alışık olunan bir şeydir. Müslümanların alışık olmadığı Yahudiler değil, İsrail devletinin kendisiydi.
IX
Bu yazıda bahis konusu ettiğimiz “Anglosaksonlar”, elbette ki öncelikle bir topluluğu; fakat bu topluluğun belirli bir kesimi/sınıfı ve bu topluluğun ait olduğu coğrafyasıyla ilgilidir. Bu “topluluk” modern tarih sahnesine “Büyük Britanya” olarak çıktı; fakat dünyadaki diğer toprakların kolonize edilmesi ve İngiltere/anavatandan yapılan göçlerle; bugün Amerika Birleşik Devletleri, Avustralya, Yeni Zelanda ve kısmen Kanada tarafından temsil edilmekte. Ama bu kadarla bitmiyor: Anglosaksonluk bir hayat tarzı ile beraber sadece sömürge elde etmeyi değil; dünyayı fethe çıkmayı, gittiği yerlerde kendi anayurdundaki her şeyi orada bulmak isteyen ve bunu var etmek için çaba sarfeden bir zihinsel/sosyal/siyasal varoluşu temsil ediyor. Bu yüzden Anglosaksonlar misyonerliğin sekülerleşmiş gönüllüleri olarak; dünyadaki hiçbir topluluğun sahip olmadığı kadar bir “hükümranlık mantığı” taşımışlardı.
Avrupalı bütün özellikleri kendinde toplamış olmasına rağmen, Anglosakson bir kimlik sahibi olan İngiliz İmparatorluğu’nun yine de en önemli özelliklerinden biri, Agnes Heller’in dediği gibi, kolonyal hâkimiyeti boyunca Helenistik ideallere çok yakın durmuş olmasıdır. Hakikatte sadece İngilizler kendi hayat tarzını idaresi altında tuttukları bütün kolonilerin elit tabakaları için zihinlerde “anavatanı” resmeden bir model olarak sunmuşlardır. Bu tavır aynı zamanda İngilizlere modern dünyanın “Latinleri” olmak gibi bir özellik katıyor. Zaten Anglosaksonlar Avrupa’yla ilgili kıtasal konseptten çok kendi krallıklarının nüfuz alanlarını yaratmakla meşgûl olmuşlardır. Bir İngiliz için Avrupa, kendinin ait olduğu bir toprak parçası olmaktan çok, İngiltere’yi ondan ayırarak isimlendirdiği “The Continent”tir. Bu anlayış imparatorluğun çöküşüyle beraber değişmeye başlamış olsa da; İngiliz imparatorluk mirasını hemen hemen her yönüyle devralarak tarih sahnesine çıkmış olan yeni Anglosakson liderliği Amerika için değişmeyecek, Avrupa’nın bu konumu Anglosaksonların kültürel muhayyilesinde yine de değişmeden sürecektir. Avrupa bu defa güneydeki değil, Amerika’ya göre Doğu’da kalan bir “kıta” olmaya devam edecektir.
Eğer Anglosaksonları anavatan düzeyinde ele alırsak; İngiltere’nin bize hatırlattığı gibi, çimen ve Anglosaksonları İngiltere’nin dışında da yine birlikte düşünmemiz gerekiyor. Dolayısıyla sömürgelerin sahip olduğu yeşillik hatırlanmak durumda. Anglosaksonların bulunduğu yerler umumiyetle çimenlik olma özelliği taşır. Bu Anglosaksonların dünyada hâkimiyet sürdürdükleri ancak Uzak Doğu’dan Afrika’ya oradan da Amerika’ya kadar uzanan topraklar için geçerlidir. Bugün bahis konusu ettiğimiz Anglosakson kökenli ülkelerin hepsi inanılmaz yeşillikleri olan toprakların sahipleridir. Sadece Yeni Zelanda’nın üç milyon nüfusa karşılık seksen milyon koyun yetiştirmekte olması, bu coğrafyanın sadece mümbitliğine değil, yeşilliğine de işaret eder. Dolayısıyla yeşille, Anglosakson arasındaki koparılmaz ilişki ne sadece estetik bir kaygı ne de iktisadi bir getiriyle açıklanacak kadar karmaşıktır. T. Veblen’in ifadesiyle; çimen, belki de diğer insan türlerine göre “sarışın insanın” gözüne daha bir sorgulanamaz tarzda güzellik bahşeden bir nesne olmasıyla önemli olmaktadır.
Bunun yanında Anglosaksonların hâkimiyetindeki yerleşim yerlerini de yine İngiltere ile birlikte düşünmemiz gerekiyor. Zira tarihte hiçbir coğrafya ve hiçbir toplum kendi koloni topraklarına karşı İingiltere kadar “cömert” olmamıştır. İngiltere kendi evlatlarınca inşâ edilen koloni toprakları üzerindeki yerleşim yerlerinden onlarca kent’e ve yüzlerce kasabaya kendininkilerin ismini cömertçe sunmakta tereddüt etmemiştir.
İngiltere nasıl ki başka coğrafyalardaki topraklara “vaftiz babalığı” yaptıysa; aynı zamanda İngilizler/idareci sınıfı da buralarda yaşayan yerli halktan bir kısmını “gentleman” hale getirmekle meşgûl oldu. Bu nedenle hiçbir toplum İngilizler kadar kendi hayat tarzını, davranış kalıplarını, eğlence biçimini, oyunlarını; futbolu, kriketi, beş-çaylarını başka toplumlara yayma hususunda bu kadar cömertçe davranmamıştır; tabiî ki hiçbir “dil” İngilizce kadar “cazip” kılınmamış ve öğrenilmesi için yine bu kadar “cömertçe” sunulmamıştır. Sadece hayat tarzı olarak değil, düşünsel olarak da; kültürel, ekonomik, siyasî düzlemde bugün kullanılan kavram ve kurumları icat ederek kullanılmak üzere bütün toplumların hayatına Anglosaksonlar sunmuştur. Böylece yeryüzündeki her sömürge toprağında Lord Macaulay’ın ifade ettiği gibi, “kan ve renkte yerli; ama zevkte, düşüncede, ahlâkta ve zekâda İngiliz olan” insan toplulukları “teşekkül” etmiştir. İngiliz kültürü ve hayat tarzı kolonilerde ne kadar seçkinci olduysa ve sömürgelerin elit tabakasında hem etkin hem de bu tabakanın oluşmasına imkân verdiyse; Anglosaksonların bugün lider konumunda yer alan Amerikan kültürü de aksine, köksüz ve daha çok popüler düzeyde benimsenip yaygınlık kazandı.
X
Anglosaksonlar başlangıçtan itibaren emperyal bir liderlik peşinde olmuşlardır. Dışarıya, bu nedenle sadece “gentleman”liği, futbolu ya da “İngiliz kumaşı”nı ihraç etmediler; bunlarla beraber “savaş” da ihraç ettiler. Tarihte rastlanmayan bir şekilde dünyada tek başlarına üstün bir askerî güç olmayı temsil etmeleri; kendi topraklarının dışında sürekli kriz ve savaş çıkarmayı, kültürlerinin ve yaşam tarzlarının bir parçası haline getirdiklerinin göstergesidir. Güce başvurmak Anglosakson geleneğin kullandığı dilin bir yüzünü; bu gücün “ulus inşâ” etmenin imkânı olması da diğer yüzünü ifade eder. 1. Dünya Savaşı’nda İngiltere’nin, 2. Dünya Savaşı’nda Amerika’nın aşırı güç kullanımının kendileri için egemenlik sağlamakta başarılı olması; aynı zamanda yeni bir savaş konseptinin geliştirilmesini sağlamıştır. İngiltere 1914 öncesinin dünya düzenini; deniz gücü, sterling ve Batı dışındaki pazarların kendi girişimcilerine açılmasını sağlayacak şekilde kurmaya çalıştı. Amerika bugün aynı şeyi uzay gücü, dolar ve serbest pazar ekonomisiyle sürdürmekte.
Üstün deniz kuvvetiyle üzerinde hâkimiyet kurduğu İslâm dünyası, İngiltere’nin güçlü bir imparatorluk olarak kendini tanımlamasının hem imkânı olmuş; hem de kendi toplumsal refah ve zenginliğinin birinci kaynağını İslâm coğrafyasından devşirmiştir. Bu devşirme işinin bahis konusu coğrafyanın ulus-devletler haline getirilmesinin bir hasılası olduğunu belirtmeliyiz. İslâm coğrafyasının “Ortadoğu” haline getirilmesinin imkânı, Anglosaksonların aynı zamanda dünya üzerindeki egemenliklerini başından itibaren bu bölgeden sürdürmelerini sağlamış; ama bununla beraber Ortadoğu’nun kurulu düzenine hayati derecede bağımlı bir ilişki içinde olmalarını doğurmuştur. Öte yandan İslâm coğrafyasının Ortadoğu şekline sokulması, her şeyden evvel Anglosaksonları “ulus inşâ edici” tecrübenin sahibi yapmıştır.
Kolonyalist gelenek benzer oluşumları ihtiva eden bir süreci temsil etse de; Anglosaksonların Müslüman toplumlarda ulus-devlet inşâ çabası, yönetim ve egemenliği pekiştirdiğinden, sonu gelmez bir ihtirasa dönüşmüştür. Sadece Hicaz bölgesinin yedi ulus-devlete bölünmesi buna örnek verilebilir. Ulus inşâ edici her çaba nihayette aynı ulusun kendi içinde yeni azınlıklar yaratarak, Bangladeş, Doğu-Timor gibi, yeni bir bölünme şeklinde sürmüştür. Müslümanların bölünmesi ya da her ulus-devlet haline geliş, aynı zamanda Müslüman toplumların istikrarsızlaştırılmalarıyla neticelenmiş; İslâm coğrafyası da bu haliyle Anglosaksonların -bugün olduğu gibi- kolayca doldurabilecekleri bir “vakuma” dönüşmüştür.
Beşiği din veya ideoloji olmayan değerleri var etmek mümkün olmadığı gibi; hiçbir siyasal birlik kendi kültürel köklerini terk ederek ayakta kalamıyor. Eğer Avrupa’ya birlik ve istikrar arayışı açısından bakarsak, bu istikrarın reformasyon döneminden itibaren bozulduğu ya da istikrar arayışının bu dönemden itibaren peşinde koşulan Avrupalı bir ideal olduğunu söyleyebiliriz. Aynı tespit İslâm dünyası için de geçerlidir: Fakat bu önceki dönemlerde her şeyin sorunsuz ve mükemmel olduğu anlamına elbette ki gelmiyor. Hakikatte İslâm coğrafyası “Ortadoğulaşma”ya başladığı günden beri birlik ve istikrarını kaybetmiş durumdadır. Anglosaksonların Ortadoğu”yu dünya egemenliğine imkân açacak bir “merkez” olarak inşâsı, Müslüman toplumların siyasal güç haline gelmemeleri üzerine kurulmuştur. Fakat Anglosakson liderlik ile İslâm dünyası üzerindeki çekişmeyi klasik mekân ve araçlar bağlamında; yani ırkçı özellikli ulus-devlet ile bu güçler arasındaki ekonomik temelli sömürü ilişkisinde anlamlandırmak Ortadoğu’yu açıklamaya yetmiyor. Ulus-devlet siyasetleri ve ulusal aidiyetler temelinde olmaktan çok bu, İslâm’ın Müslümana kazandırdığı kimlikle ancak olabilir. İslâm cihetinden kimlik insanın veya toplumun taşımakta olduğu bir ünvan, bir isim değildir; ulus-devletin dediği anlamda sadece bir aidiyet sayılmaz. Kimlik varoluşsal bir özellik taşımakta; dünyaya, hayata ve insanlara atfettiğimiz anlamla âlâkalı olmaktadır. Kökleri inanma biçimimizde bulunmakta; bizim diğer insanlarla niçin birlikte olduğumuza ve nasıl olacağımıza anlam ve imkân vermektedir.
XI
Kolonyalizm tarihi boyunca İslâm insanlara verdiği güçle kendini hissettiren bir din olmuştur. Başlangıcından itibaren kolonyalist güçler kendilerine yönelik bütün direniş hareketlerinde karşılarında İslâm’ı buldular. Diğer oluşumlar yanında dikkat çeken önemli bir husus da, bu hareketlerin önderliğinin esas gücünü medrese/sufi geleneğin temsilcilerinin yapmış olmasıdır. Diğer bir ifadeyle geçmiş yakın tarih içinde Müslüman dünyada kolonyalizme karşı mücadele veren bütün oluşumların kökeninde geleneksel İslâm’ın olduğunu görmekteyiz. Kuşku yok ki Anglosaksonlar “geleneksel İslâm”ı en iyi tanıyanların başında gelir. Zira İslâm dünyasının Ortadoğu’ya dönüştürülmesi süreçlerinde ortaya çıkan bütün direniş hareketlerinin muhatapları kendileri olmuştur. Ne var ki ortak bir “dilin” oluşturulamamış olması sebebiyle, Anglosaksonlar için medrese/sufi gelenekle anlaşmak umulan nispette kalıcı olmamıştır. Özellikle geleneksel İslâm’ın geçmişte üstlendiği rol, bir kırılma yaşayan bugünün dünyasında fazlasıyla önem taşımaktadır. Yaklaşık son iki yüzyıllık tarih içinde, kolonyalizme karşı enerjisinden bir şey kaybetmeden yürütülen uzun soluklar mücadelenin sadece “geleneksel İslâm” dediğimiz bu “gelenek” tarafından gerçekleştirilmiş olması kayda değer nitelik taşıyor.
Medrese/sufi gelenek temelli bu mücadelenin özelliği öncelikle bu çabasını bilgi/hayat tarzı düzeyinde sürdürmekteki ısrarıdır. Sonra da ya kendi ilkeleri ekseninde anlaşma ya da kaybedilse bile, “uzlaşmayı” reddetmiş olmasıdır. Bu gelenek Ortadoğu’daki Batı eksenli sosyal/siyasal değerleri ve ulus-devlet gibi kurumsal yapıları daha başlangıçta meşrû kabûl etmemesiyle dikkat çeker; Anglosaksonların Ortadoğu’ya getirdiği değer ve kurumları aşındırarak işlevsiz kılmasıyla önem taşır. Bu haliyle “modernist İslâm”dan belirgin çizgilerle ayrılır. Anglosakson dünya, aynı zamanda bu geleneğin Şiî boyutuyla 1979’da İran’da; Sünni boyutuyla da özellikle 1998’deki intifada ile Filistin de tekrar karşılaşmış oldu.
Modernite baştan itibaren kendini “geleneğin” reddiyle anlamlandırmış; “yeni”ye yaptığı vurguyla insanoğlunun bütün geçmiş tecrübesini anlamsız ve değersiz hale getirmiştir. Geleneğin reddi bu nedenle modernitenin evrenselleştirdiği bir “inanç” olarak, insana ait bütün anlama faaliyetlerini daha başlangıçta belirleyen bir işlevle yüklüdür. Bugün Müslüman dünyanın entellektüel birikiminin, çok az haklılık taşımasına rağmen, gelenek karşıtlığı, kaynağını büyük nispette moderniteden almaktadır. Geleceği yeniden inşâ gibi bir meşrûiyetle ortaya çıkan gelenek eleştirisi, öncelikle Müslümanın geçmişine dair hiçbir entellektüel mirasının olamayacağını, olsa bile bugün kesinlikle kullanılamayacağını ilân eder. Geçmiş mirasın reddiyle başlayan bu eleştiri, her şeyden evvel Müslümanı, kimliğini nasıl koruyacağı meselesiyle başbaşa bırakır. Ne var ki reddedilen bu mirasla ortaya çıkan ve modern bir talep olan geçmişten kopuşa, bu mirasın temsilcisi olan medresenin izin vermediğini görürüz. Kendinî tevhid üzerine inşâ etmiş medresenin, İslâm’ın geleneksel bilgi kurumu olarak, özellikle modern dönemde Müslümanların kimliğini ve birliğini korumaya çalışması, modern dünya karşısında “paradigma-dışı” bir mutlakiyeti temsil etmesiyle dikkat çeker. Geleneksel İslâm’ın temsil ettiği, muhalefetin kendine has “dili”, modernist İslâm tarafından “kendini tekrardan” gelen bir suskunluk olarak nitelendirilmiş, bu yüzden de yoğun eleştirinin konusu olmaktan kurtulamamıştır. Ne var ki, 1979 yılında İran’da meydana gelen hadiseler, modernist İslâm’ın yanıldığına işaret etmesiyle ehemmiyet taşımıştır.
Modern muhayyile ve onun bütün kültürel unsurlarını, 1979 yılının İran’ında medresenin temsil ettiği geleneksel İslâm’ın, önderliğini mollaların yaptığı hareketle şaşkın ve suskun bırakmasını, öngörülmesi mümkün olmayan önemli bir hadise saymamız gerekiyor. Uzun süren tecrübenin neticesinde temsil ettiği epistemolojik önderlik, yaşayarak savunduğu hayat tarzı ve sürdürdüğü sessiz mücadeleyle “yüzyıllar” sonra medrese “konuşmaya” başlamış; “Kum”, bu hareketle egemen zamanın yanılgısına dikkat çekmişti. Bu, Müslümanlardan bir kısmının “tarih dışı” bulduğu, bu yüzden de kurtuluşu İslâm’ın modernist yorumlarında aradığı; Müslüman topluma modernitenin değerleri üzerinden nasıl işlerlik kazandırılacağını İslâm adına tartıştığı bir zamanda, uzun soluklu muhalefetin sahibi olan İslâmın sesi oldu; “Geleneksel İslâm” galip gelmişti. “Galip” gelme, 11 Eylül’le beraber Amerika’nın Pakistan, Yemen, Fas, Tunus, Suudi Arabistan gibi ülkelerdeki medreselerin kapatılmasını istemesine; İslâm’ın en eski kurumu sayılan El-Ezher’in müfredatının değiştirilmesi için Mısır’a baskı yapmaya itti; daha önemlisi küreselleşmenin lideri olarak kendisiyle uzlaşacak İslâm’ın yeni bir “versiyonunu” aramasına sebep oldu.
Geleneksel İslâm’ın hareket noktası insanın kalbidir. İnsanın kalbini değiştirmeden ne sosyal ilişkileri ne de sosyal, siyasal, iktisadi, kültürel sistemi değiştirmenin mümkün olacağı inancına dayanır. Bu yüzden “içeriden” konuşan bir “dilin” meşrû sahipliğini yapar. Allah’ın rızasına göre nasıl yaşanması gerektiğini yine yaşayarak gösterir. Karşıtına muhalefeti sözel olmaktan önce ameli düzlemdedir. Geleneksel İslâm Müslüman kökeninde asr-ı saadet olan fikrî/tarihî tecrübelerini yansıtmasına karşılık, modernist İslâm Müslümanın daha çok 1789 sonrası dönemin fikrî/tarihî tecrübesini yansıtır. Modernist İslâm’ın aksine, geleneksel İslâm modern idealleri onaylamamış; üstelik bu idealleri tatmin edecek şekilde dönüşüme uğratarak içselleştirmeyi de başından itibaren reddetmiştir. Kendi tarihsel tecrübesi içinde İslâm’ın ümmet olma imkânlarını bütünüyle “bünyesinde” taşıyan, şüphe yok ki geleneksel İslâm’dır. Günümüzde yapılan eleştirilere rağmen; sömürüye, zulme karşı olma yanında, farklı dinden olanları kendi “muhayyilesinde” barındıran bütün imkânları yine biz “geleneksel İslâm”da bulmaktayız. Geleneksel İslâm küresel dünyada görünen o ki ezilen sessiz yığınların yeniden sözcülüğü üstlenmekle yüz yüze bulunuyor. Varsayılanın aksine geçmişe sığınma ya da İslâm’ın “avami” düzeyde yaşama biçimi olmaktan çok; İslâm’ın içinde yaşanan şartlara “rağmen” kendi aslî yaşam biçimine sadık kalmayı esas almış olmaktaki ısrarıdır. Geleneksel İslâm’ın gelecek inşâsının modern zamanla uyumlu olmayan özellik taşıması onun bir gelecek tahayyülüne sahip olmadığı anlamına gelmez.
Geleneksel İslâm Müslüman toplumların yaklaşık iki asırdan bu yana Batı’nın izlediği tarihsel süreçten geçmek gibi niyetlerinin olmadığını; kendi değerler dünyasının “akıldışılığı” içinde kalmak istediklerini, sabır yüklü yoğun bir çabayla göstermeye çalıştı. Bu çabanın dikkatten kaçan, fazla önemsenmeyen bir boyutu ise; Müslümanlara, modernitenin kolonize edemediği bir “alanın” mevcudiyetine imkân vermiş olmasıdır. Bunun somut örneği, yeni kuşak Müslümanların büyük bir kesimi tarafından eleştiri konusu yapılan İslâm’ın kurumsal temsilcisi olarak “medrese”dir. Medrese, her şeyden evvel gelenekten gelerek moderniteye şahit olan hafızayı temsil etmesiyle önem taşır. Bu kurum, modernizmin istilası karşısında söyleyecek sözünün olmadığı; kendini hep tekrar etmek ve hayattan kopuk olmakla eleştirilmişti. Ne var ki İslâm’ın kendi paradigmasından bakıldığında, medresenin modern dünya karşısında asla susmadığını, fakat kendine ait bir “dille” “içeriden” konuştuğunu görmek zor olmaz.Ortadoğu’daki modern ulus-devletin bilgi üzerindeki seçici olma tekelini yasal olarak yürütmekte olan üniversitenin medrese’yi bütünüyle dışlaması ve tarih dışı ilan etmesi kadar; geleneksel İslâm’ın temsilci kurumu olarak medrese de meşrûiyet sağlayacak bilgiyi ulus-devlete vermekte fazlasıyla cimri davranmıştır. Buna karşılık medrese üniversitenin evrensellik etiketi altında ürettiği bilgiyi Müslümanlar için “ayıklama” ihtiyacı duymuş; kadim, ezeli ve ebedi olana vurgu yaparak, “evrenselin” Batı merkezli kurgusunu deşifre etmiştir. Kendine ait “usûl”ün geleneği içinde modernist bilginin kolonyalist doğasının karşısına, bir tekrar gibi görünen “kendi bilgisini” koymuştur. Bu bilgi kendi asliyeti içinde modern dünyaya karşı İslâm’ın anlatılması dolayımında bir itiraz özelliği taşımıştır. Temel görevinin insan, insanın kulluğu ve muttakiliği; insanın yeryüzünde ve tarihteki varoluş sebebi, amacı ve anlamı; İslâm “yurdunun” savunulmasında cihadın zamanı ve gerekliliği meseleleri olmuştu. Buna karşılık; yeni teknolojilerin “icadının” önemi; kârın maksimize edilme yollarının “keşfi”; vatandaşın iktidar karşısında nasıl boyun eğdirileceğine ilişkin “bilginin” üretimi, onun ilgi alanında asla yer almamıştı. Bu yüzden uzun bir mücadelenin sonunda oryantalizm/kolonyalizm; kullandığı “dil”, izlediği “usul”, seçtiği “terminoloji” ve “grameriyle”, yani kalpleriyle düşünenlerin “dili” karşısında çaresiz kalmıştır.
Geleneksel İslâm’ın başarısı her şeyden evvel siyasal/sosyal evrimin entellektüel düzlemde artık Batı merkezli olmaktan çıktığına işaret etmesidir. Bu insanoğlunun izlediği tarihsel güzergâhı açıklama iddiasındaki modernist bütün siyasal/sosyal teorileri yoğun şekilde şüphe altında bırakarak etkisini göstermektedir. Yüzlerce yıllık birikimin yol göstericiliğinde kendisi için öngörüde bulunduğu gelecek tahayyüllerine ilişkin iddiaların topyekün şüphe altına girmesi; İslâm coğrafyasının kolonyalist düzenlemesini aşındırmakta, içini boşaltarak yeni bir “vakum”a dönüştürmekte ve onu “Ortadoğu” olmaktan çıkarmaktadır. Ortadoğu’nun siyasal/sosyal düzlemde nasıl bir seyir izleyeceğinin kestirilememesi, aynı zamanda Anglosakson hegemonyayı tehlikeye düşürmekte; daha önemlisi, bu hegemonyanın devamını sağlayacak tedbirler almayı, askerî seçeneğin dışında, bütünüyle imkânsız hale getirmektedir.
XII
Soğuk Savaş’ın bitimi beklenenin aksine, aslında fırtınanın dinmesi olmadı; kökleri 20. yüzyılın başlarına uzanan sorunların ortaya çıktığı bir süreci başlattı. Sovyetlerin çöküşüyle meydana gelen boşluk, fazla farkında olunmayan bir şeyi, Batı’nın aynı zamanda küresel egemenliğinin tamamlanmış olduğunu gözler önüne serdi. “Öteki”nin asimilasyonuna dayanan; “yerel” ölçüleri aşmış her itirazı kendine yönelik bir meydan okuma olarak gören küreselleşme sürecine karşı İslâm’ın yaptığı itiraz, aynı zamanda yeni bir dönemin habercisi oldu. Bu yeni dönemin taşıdığı endişe Soğuk Savaş dönemindekinden oldukça farklı özelliklere sahip olarak dikkat çekiyor. Bu dönem; oluşum sürecindeki yeni siyasal/kültürel şartlar içinde liberal demokratik değerler, kurumlar ve gelecekle ilgili beklentileri geliştirme ve yaygınlaştırma imkânları bağlamında; modern/postmodernizmin işlemekte olan hayat “yolunu” tehdit eden eğilimler ve tehlikeler nelerdir, sorusuna cevap aramakta. Bugün Amerika’nın Ortadoğu’ya odaklanmış olmasını, aynı zamanda bu soruya verilmiş bir cevap olarak görmemiz gerekiyor.
Günümüzün Ortadoğu/İslâm dünyasının resmini çekin deselerdi, şunu söyleyebileceğimi düşünüyorum: Tarihin hiçbir döneminde hiç bu kadar geniş kapsamlı bir coğrafya ve hiç bu kadar kesafette bir insan topluluğu, bu kadar yoğun bir kuşatma altına alınmamıştı. Peki Anglosaksonların üstünlüğünün asla tartışma konusu olmadığı böyle bir zamanda İslâm’ı/Müslümanları sorun haline getiren nedir? Kanımca bir sorunun cevabını Taliban, Saddam ya da petrol imgeleri ekseninde açıklamaya çalışmak, daha başlangıçta eksik bir girişim olarak kalacaktır. Zira bugünkü mesele “enerji paradigması” içinde anlam bulmaktan çok İslâm’ın, kendisi istemese bile, küreselliğin liderliğini yapan Anglosaksonların muhayyilesinde temsil ettiği tehditle ilgili bulunuyor. Sorun burada İslâm’ın artık bir tehdit olup olmadığı değil, bu muhayyileye hâkim felsefenin İslâm’ı algılama biçimiyle âlâkalıdır. Bu nedenle günümüzde Anglosaksonların İslâm/Müslüman dünyaya yönelik tutumları, dün olduğu gibi ekonomi/çıkar meselesi olmaktan çok, gizlenmesi mümkün olmayacak kadar “ideolojiktir”. Ekonomi/çıkar meselesinin aksine, ideolojik düzeyde seyreden bir mücadele doğası gereği çok yönlü ve karmaşık boyutlar taşır. Bahis konusu edilen “ideolojik” düzey her şeyden evvel, dünyanın almakta olduğu yeni “şekil” ve “işleyiş” tarzıyla ilgili olduğu kadar, buna nasıl cevap verileceği meselesini de kapsıyor. Bu haliyle sorun ne enerji paradigmasıyla açıklanabilecek ne de savaşla halledilebilecek bir sorun olmaktan çıkmakta.
Bugün dünyanın evrilmekte olduğu yeni “duruma” Müslüman dünyanın katılımının nasıl sağlanabileceği ciddi bir mesele olarak ortaya çıkmıştır. Ortadoğu’nun ilk düzenlenme dönemi tespit edilen güzergâha ya da herkesin ulus-devlet sahibi olmak istediği “parçalanma yüzyılında”, dünyanın almakta olduğu yeni konuma uygun düşmüştü. Bu dönemde Müslümanların “yeri” belliydi; sorun Anglosakson hâkimiyeti için Müslüman coğrafyanın parçalara bölünerek düzenlenmesi; bu düzenlenmenin önemi ise onun içerdiği değerler bağlamında modernist karakteriydi. Oysa bugün niteliksel bir değişimle karşı karşıyayız; düzenleme postmodernist özellikler içeriyor. Bu nedenle geleceğin Ortadoğu’suna hangi değerler üzerinden “işlerlik” kazandırılacağı, dolayısıyla ne türden bir düzenlemeye tâbi tutulacağı bahis konusu olduğundan, dünyada Müslümanlara bir “yer” aranmaktadır. Bu da İslâm dünyasının küreselleşme ile ilişkisini gündeme getiriyor. Acaba bu işlerlik postmodernist felsefenin sosyal/siyasal değerleri üzerinden mi, yoksa Müslümanların inançlarının bir ifadesi olan İslâm’ın değerleri üzerinden mi olacak; diğer bir ifadeyle İslâm, küreselliğin bir alt kategori olarak tanımladığı “yerellik” kategorisi içinde “yer” almaya razı olacak mıdır?
Burada küreselleşmenin İslâm’ı nasıl bir “dünyaya” katmak istediği veya artık içinde yaşayarak zihinselleştirmeye başladığımız böyle bir dünyanın nasıl bir özelliğe sahip olduğu önem taşıyor. Katettiği süreçlerle kendini inşâ etmeye başlayan bu “yeni” dünyanın belirgin vasfı, her şeyin temeline relativizmi yerleştirmeye çalışmakta olmasıdır. Kendinden öncekine yüklendiği tepkiyle, her şeyi relativist bir temel üzerinde yeniden anlamlandırmaya tâbi tutma özelliği taşıyor. Bu yüzden relativist değerlerin dünyası bugün Müslümanlardan gerçekliği Popper’e, iktisadı Hayek’e göre düzenlemelerini; karşılaştıkları bütün siyasal/sosyal sorunlarının çözümünü neo-liberalizmin içinde aramalarını onlar için “kurtuluş” olarak görmektedir. Bu “telakki” böylece Müslümanların, İslâm’ın kültürel bir “unsura” dönüşerek siyasal/sosyal etkinliğinin olmadığı; buna karşılık anayasaların, parlamentoların ve demokratik kurumların sözde işlerliği olan toplumlar haline gelmelerini sağlamayı öngörmektedir. Bu durumda İslâm’ın bir kültür kodu olarak “yerellik” kategorisi içinde kolayca yer alacağına inanılmaktadır.
Ne var ki İslâm “teorik” yapısı gereği buna razı olacak ve bu kategoriye sığabilecek elverişli imkânları kendinde barındıran bir din değildir. İslâm’ın kendinden beklenenleri cevapsız bırakması, küreselleşme için bu yüzden itiraz özelliği taşıyor. F. Jameson’un da ifade ettiği gibi, bugün “küreselleşmeye karşı direnme enerjisi gösteren tek din ya da dinî gelenek, tahmin edilebileceği gibi İslâm’dır.” Küreselleşme taşıdığı özellikleriyle İslâm için her şeyden evvel dışsal bir gücü temsil ediyor. Bugün İslâm küreselleşmeye karşı üç önemli noktada muhalefette bulunmakta, bu da Amerika’yı tedirgin etmektedir. Muhalefetin biri epistemolojik, biri hayat tarzı, biri de uluslararası hukuk nosyonuyla âlâkalıdır. İslâm epistemolojik düzeyde yaptığı itirazla; modern/postmodernizmin “yorumladığı” dünyayı başından itibaren “yapı-bozumu” uğratmakta. Bunlara ait bilginin hem kökenleriyle âlâkalı meşrûiyeti hem de postmodernist değerlerin relativist muhtevası sebebiyle sosyal gerçekliğin kurucu temeli olamayacağına, olması halinde statükonun adil olmayan mevcudiyetinin onaylanmış olacağına işaret etmektedir. İkinci olarak İslâm, küresel kültürün önerdiği ve yaygınlaştırdığı hayat tarzına karşı; ilkeleri müphemiyet içermeyen kendine ait bir “hayat tarzı”yla itiraz etmektedir. Bu her şeyi nesneleştiren bir yaşam telakkisine karşı, insanın yüceltilmesini esas almasıyla ehemmiyet taşıyor. İslâm üçüncü olarak, küreselliğin kendi ilkelerine göre yeniden düzenlemeye çalıştığı “küresel hukuk”a karşı, “milletlerarası” bir hukuk önermekle, bahis konusu hukukun evrensellik iddiasının ideolojik muhtevasına itiraz kaydı koymakta; aynı zamanda da bu tekil hukuk anlayışının çoğul hale gelebileceğine dikkat çekmektedir.
Bahis konusu ettiğimiz bu sebeplerden dolayı İslâm’ın küresel hegemonyaya yaptığı itirazın/muhalefetin, öncelikle “paradigma dışı” bir nitelik taşıdığını söyleyebiliriz. Günümüzde küreselliğin kendi içinde mevcut bulunan ve haklı bir itiraz olarak sürdürülen anti-küreselci muhalefetin nihayette mahiyet olarak paradigma içi bir muhalefet olduğunu kaydetmeliyiz. Bunun birbirlerini besleyen süreçler olarak cereyan ettiğini söylemek mümkün. Öte yandan Uzakdoğulu uygarlıkların küreselliğe yaptığı itirazı, temsil ettikleri kültürün mahiyeti itibariyle ciddi bir muhalefet saymak kolay görünmüyor. Zira bu uygarlıkların temelini oluşturan dinî telakkinin paganist özelliği, onları küresel kültürle buluşturmakta; dolayısıyla yaptıkları muhalefet bir gelecek tahayyülünden çok, mevcut olana uyumu esas alarak anlam bulmaktadır. Bu da onların postmodern felsefe ile temelde paylaştıkları ortak paydalarına işaret ediyor. Bu durumda Doğu “uygarlıkları” cihetinden küreselleşmeye karşı, ancak iktisadi/teknolojik düzeyde taklit ve tüketim şeklinde tanımlanabilecek bir muhalefetten bahsedilebilir; bu haliyle artık ortada bir muhalefetten çok bir “yarıştan” bahsetmemiz daha isabetli olacaktır.
Kendi felsefi muhtevasına uygun olarak, bugün postmodern ve/veya küresel düzenleme Ortadoğu’da; iktisadi/teritoryal nitelik taşıyan modern düzenlemenin aksine, bu defa İslâm’ı/Müslümanları “hayat ve kültür” olarak düzenlemeyi hedef almaktadır. Diğer bir anlatımla bu; yeni bir hayat tarzının ikâmesi olarak dinin etkinliğini hayatın pratiğinde düzenlemek isteyen bir “düzenleme” olma özelliği taşıyor. Önce bunun, düzenlenmeyi yapan gücün din algısıyla ilişkili olduğunu; bu yüzden de İslâm’ı, kendi dinî tecrübesinde yaşadığı gibi, Protestanlaştırmak istediğini belirtmeliyiz. Günümüzde postmodern kültürle beraber belirli bir hayat tarzının insanlara benimsetilmeye çalışılması; bunun yoksullar ve zenginler, sömürülen ve sömürenler, Hıristiyan ve Müslümanlar için ortak bir hayat modu olarak görülmesi; bizzat bu hayat biçimi üzerinde yeniden düşünmemizi zaruret haline getiriyor. Zira bugün belirli bir hayat biçiminin bedenleri teslim alması, insanoğlunu hiç tatmadığı bir bağımlılığın nesnesi yapmaktadır. Bu yüzden de sömürü ve egemenlik doğrudan ekonomik bir mesele olarak değil, bir hayat biçiminin aracılığı ve çok zaman bu hayatın masum talepleri olarak kendini ifade ediyor. Kendilerine ait hayat tarzının bütün hayat tarzlarının “telos”u olduğuna inanan Anglosaksonlar; İslâm’ın hayat tarzını bu yüzden kendileri için bir tehdit/muhalefet olarak görmekte ısrar etmektedirler. Bu, 1979 İran olaylarında Başkan Ronald Reagan tarafından; “Bunlar bizim hayat tarzımıza karşıdırlar”, sözleriyle ifade edilmişti. Daha sonraları diğer Amerikan başkanları tarafından sık sık dile getirilmeye devam edildi. Fakat bu hususta en dikkate değer olan Nixon’un ifadesidir: “Biz emperyalist değiliz, sadece bir hayat tarzı getirmek istiyoruz.”
XIII
Kendi tarihindeki tecrübesinden dolayı güzelliğin ve adaletin yurdu olmak mecburiyeti taşıyan Ortadoğu, nihayetinde bir gün üzerinde egemenlik kurmuş bu çirkinliğe ve zulme son vermek durumundadır. Bunun hangi kavme ait olduğu asla önemli değil, ama zulme karşı olan bütün insanlarla beraber Müslümanların eliyle olacağı yine bu topraklara ait İbrahimi geleneğin gereği sayılmalıdır.
Pazar, 01 Ekim 2006 - (18:28)

13 Kasım 2007 Salı

BOP,İslam’ın Pasifize Edilmesini Esas Alan Bir Projedir.

Abdurrahman ARSLAN




Cevap 1- Büyük Ortadoğu Projesi, kanımca Amerika’nın İslam dünyasını küresel sisteme dahil etme, böylece sisteme karşı muhalefet gücü taşıyan ve ciddi şekilde muhalefet etmekte olan tek odağın, yani İslam’ın pasifize edilmesini, zararsız hale getirilmesini esas alan bir proje olma özelliği taşıyor. Bunun yeryüzünü kendine göre düzenleyerek hegemonyası altına almakta olan küresel sistemin sahipleri için fazlasıyla önem taşıdığını söyleyebiliriz. İslam dünyası, yaklaşık bir buçuk milyarlık nüfusu, en önemlisi, temsil ettiği farklı dünya görüşüyle, bugün her şeyi kendine benzeterek yutmakta olan küresel sistemin dışında duran; her türlü teşvik ve aynı nisbette her türlü tehdite rağmen kendi farklılığına vurgu yaparak ‘içeriye’ girmek istemeyen, yani batılı kültürel/siyasal hegemonyaya karşı direnme kararlılığı gösteren ve bunun yanında ‘paradigma dışı’ bir muhalefeti temsil etmesiyle önem taşıyor. İslam dünyası küresel sistemin dışında, ya da kendi başına bırakılamayacak kadar bugün önem taşıyor; bu önemi petrol/iktisadi sebeplerle açıklamanın ise, Müslümanlar için müthiş bir hata olacağını söyleyebiliriz. Bu yüzden söz konusu olan projenin başlangıç olarak iki hedefi olduğuna inanıyorum. Bunlar biri, İslam’ın dönüştürülmesi, yani küresel değerler ve hedeflerle uyumlu hale getirilerek,Protestanlaştırılmasıdır. Diğeri de Müslüman dünyanın bu temelde, dolayısıyla küresel değerler ekseninde yeniden düzenlenmeye tabi tutulmasıdır.

Bu nedenle, kanımca Müslüman dünya, bugün kendi tarihi içinde vuku bulan ikinci bir düzenleme faaliyetinin ‘nesnesi’ olmakla karşı karşıya bulunuyor. İlk düzenleme, birinci Dünya Savaşı’yla beraber Müslümanlar ve onların üzerinde yaşadıkları topraklarla ilgili olmuş; İslam dünyası siyasal ve coğrafi olarak her biri kendi ırkı için kendine, fakat daha sonraları açıkça görüleceği gibi asla bulamadığı, bir istikbal/egemenlik arayan ulus-devletler haline getirilmeleriyle neticelendiğini biliyoruz. Oysa bugün karşı karşıya bulunduğumuz bu ikinci düzenleme oldukça farklı bir özellik taşımakta, esas olarak bizzat İslam’ın kendisini hedef almakta; İslam’ın anlaşılma/yaşanma ve küresel dünyayla uyumuyla alakalı, geniş kapsamlı amaca sahip bir proje saymamız gerekiyor. Dolayısıyla bu düzenleme ilkinde olduğu gibi maddi/fiziksel olmaktan çok, daha soyut ve muhteva ile ilgili bir özellik taşımaktadır.Aslında İslam’ı ya da Müslümanların İslam’ı yaşama ve düşünme tarzlarını hedef aldığı halde, bu projenin coğrafi içerikle isimlendirilmesini kendini masum göstermeye matuf bir çaba olarak görmemiz gerekiyor. Ne var ki bazı Müslümanların zannettiği gibi bu, asla masum bir proje değildir; tersine Müslümanların geleceklerini ipotek altına almayı ve kendine göre yönlendirmeyi esas almıştır. Fakat görünen o ki, bunu yapabilmesi için önce Müslümanlara bayağı geniş ve ‘yeşili’ bol bir ‘İslami elbise’ dikeceğe benziyor; bunun yanında görünüşte İslami motifler taşıyan bir hayatı, muhteva olarak modern/postmodern değerleri temsil edecek şekilde yeniden inşa edeceğe benziyor. Bundan sonra Müslümanların, bunun aldatıcı yardımıyla öze ait taleplerinden vazgeçmeleri sağlanmaya çalışılacak, çok önemli asli unsurlar ise asla işlevsel kılınmayacaktır. Ama Müslümanların bu elbise içinde zihnen ve amel/hayat pratiği olarak çözülmeye uğrayacağı; İslam formel düzeyde yaşanırken, aynı zamanda, küresel kültürün kalıpları içinde süreçlendirilmiş mevcut hayatı onaylayan bir din anlayışı halini alacağı varsayılmaktadır. İslam dünyasının böyle muhteva olarak derin, fiziksel olarak geniş kapsamlı bir düzenlemeye tabi tutulma ihtiyacının hasıl olması, her şeyden evvel bugün dünyanın içinden geçmekte olduğu köklü değişim ve dönüşümlerle alakalı olduğu kadar, İslam ve İslam dünyasının küreselleşmeyle olan ilişkisiyle de alakalı bulunmaktadır.Her şeyi izafi bir temel oturtmak veya her şeye izafi bir içerik katmak isteyen küresel felsefe ve onun kültürü, kendine ait bir hakikat anlayışına sahip her düşünceyi, ideolojiyi, dünya görüşünü ya da inanma biçimini ve tabii ki dini, bugün kendine ve kendi siyasal düzenlemesine yönelik bir tehdit şeklinde algılamaktadır. Bu yüzden barış ve güvenliğin nihai kaynağının her hangi bir başka yerde değil, sadece neoliberal/küresel değerlerde aranması gerektiğine sık sık vurgu yapmakta; özelde ise İslam ve Müslüman dünyanın bunu onaylamasını istemektedir. Zira küresel sistem kendi güvenliğini, İslam’ın modern dünyayı kendine göre düzenleyen sistem ve uygarlıkla veya neoliberal ideolojiyle uyumunda görmektedir. Bu ideolojiye uyum göstermeyen herhangi bir şey, potansiyel tehlike, zararsız hale getirilmesi gereken bir hedef olarak görülmektedir.Burada, Büyük Ortadoğu Projesi bağlamında söz konusu ettiğimiz düzenlemenin üç önemli temelde gerçekleştirilmeye çalışılacağı veya bu düzenlemeye işlerlik kazandırılacağını söyleyebiliriz. Bunları askeri, iktisadi ve kültürel olarak sınıflandırabiliriz. Projenin askeri yönden sorumluluğu, görünen o ki, NATO’ya verilecek; gerektiğinde güç kullanımı NATO kanalıyla meşrulaştırılacaktır. Böylece NATO, İslam dünyasını –daha önce ‘demir perde’ ülkelerine yapıldığı gibi- kuşatma ve gözetim altında tutan ve bundan sorumlu olan bir yapıya dönüştürüleceğe benziyor. Zaten bu durum büyük nisbette bugün dönüştürülmüş sayılır. Projenin iktisadi yönden finansmanı eğer anlaşma sağlanırsa, ki sağlanacağına kesin gözüyle bakabiliriz, G-8’ler tarafından karşılanması planlanmakta. Diğer üçüncüsü, muhtemelen en önemlisi medyanın yükleneceği ve yakın bir gelecekte de giderek bombardımanı artacak olan görevidir. Bu iletişim teknolojisinin insan zihninin yeniden şekillendirilmesi hususunda açtığı yeni imkanlarla ilgilidir. Postmodern kültürün ‘erotizm’ yüklü özelliğini burada hesaba katmamız lazım. Dolayısıyla kültürel temeldeki düzenleme, kadın-eksenli yoğun bir medya bombardımanı altında insanlar –bir süreden beri yapılagelmekte olan- İslam’a karşı şüphe altına alınacak, Müslümanlar hayat tarzı olarak çözülmeye ve en önemlisi zihniyet olarak dönüştürülmeye çalışılacağa benziyor. Zaten Müslümanların giderek yaşadıkları gibi inanmaya başlaması, bu hususun yabana atılamayacağını gösteriyor, dolayısıyla diğerlerine cesaret vermektedir diyebiliriz. Son yıllarda medyanın yeni düşünce ve hayat kategorileri/pratikleri sunarak müthiş bir dönüştürücü güç olduğu artık biliniyor. Bilhassa 1980’lerden itibaren toplumun modernleşmesi ve dönüştürülmesi işlevini devletten medyanın devraldığını, bunun da batı-dışı toplumlarda modernleştirici misyonunu kaybeden devleti meşruiyet krizine soktuğunu görüyoruz. Bu yüzden kurucu ideolojilerin içine düştüğü krizi bundan sayabiliriz.Günümüzde küresel ölçekte bütün toplumlar bulundukları/yaşadıkları mekanlar içinde/köylerinde iletişim teknolojilerinin aracılığı ile zihnen dönüştürülmekte; belirli bir düşünce ve hayat tarzını, ona ilişkin davranış kodlarını kolayca zihinleştirmeleri artık imkan dahilindedir. Aslında bu yeni durum, yeni bir iktidar ve tahakküm biçimini temsil etmeye aday olmasıyla, kanımca Müslümanlar tarafından tahlil edilmeyi bekliyor. Aslında bu sürecin İslam’ı, Müslümanlarda artık sıkça semptomlarını gördüğümüz Protestanlaşmaya yönelik yeni kapılar açtığına, bunun ise trajik bir şekilde İslam dünyası için örnek alınacak bir misyon şeklinde görüldüğüne yaşayarak şahit olmaktayız.

C. 2. Büyük Ortadoğu Projesinin, salt İsrail’in geleceğine indirgenemeyecek kadar önemli ve geniş çaplı bir proje olduğunu düşünüyorum. Bu, Batı’nın kendi tarihinde gerçekleşmesi birkaç asır süren bir tecrübenin İslam dünyasına mümkün olan en kısa zamanda neticelerini almak üzere uygulanmasıdır. Bu bir dinin bindörtyüz yıllık tarihi tecrübesine rağmen dönüştürülmesini içeren bir projedir kanımca. Dolayısıyla bu her şeyden evvel batının kendini güvenceye alma isteğini yansıtıyor. Bunun yanında İsrail’in en azından bugüne kadar Batı’nın bir parçası olarak algılandığını biliyoruz. Büyük Ortadoğu Projesi’yle ümit edilen neticeye varıldığında, bu Batı’nın kurduğu dünya sistemini olduğu gibi, İsrail’in güvenliğini de elbette ki teminat altına almış olacaktır. Bu projenin öngördüğü gibi, küresel değerlere göre Müslümanların elleriyle düzenlenen İslam’ın sistemle uyumlu hale getirilmesi; hem Birinci Dünya Savaşı’yla beraber gerçekleştirilen ilk düzenlemeyle İslam dünyasının ‘Ortadoğu’ haline getirilişini –zira bu isimlendirme İngiltere’ye göre yapılmıştır- meşrulaştıracak, hem de güvenlik sorunlarının Batı lehine çözüme kavuşturulduğu anlamına gelecektir. Bu İsrail’in güvenliği için de aynı geçerliliği taşıyor. Kişisel olarak Anglo-Sakson dünyasının, bugün Avrupa’nın yaptığı gibi, orta bir gelecekte İsrail’e verdiği desteği çekebileceğini düşünüyorum; Batı çıkarlarına karşı sonuna kadar muhalefet eden bir zihniyetin sahibi değil.

C.3. Büyük Ortadoğu Projesi’nin her şeyden evvel iktisadi/siyasal bir proje olmadığına inanıyorum. Yani uzun bir zamandan beri bir kısım Müslümanların, Ortadoğu’da cereyan eden hadiseleri, bıkmadan tekrar ettikleri bir açıklama modeli var: ben buna ‘enerji/petrol paradigması’ diyorum. Bu paradigma klasik emperyalizmi açıklamada kullanılan bir model olarak, artık günümüzde cereyan eden olayları açıklayıcı olamadığından giderek tedavülden kalkmakta. Şunu söylemek istiyorum; bugün Ortadoğu’da sürmekte olan olaylar sadece petrol ya da başka iktisadi çıkarlar temelinde açıklanamayacak kadar karmaşık bir özellik taşıyor. Zira Müslümanların yaşadıkları topraklar siyasal/iktisadi kaynaklar olarak zaten Batı tarafından ‘düzenlenmiş’ bir dünya; hem petrolün satışı hem de diğer iktisadi nedenlerle Batı’ya bağlı ve bağımlı bir dünyadır. Bunun yanında Müslümanlar elbette ki petrollerini satmak isteyeceklerdir, kuyularda tutmayı düşündükleri söylenemez. Fakat burada esas söylemek istediğim, olayları sadece iktisadi sebeplere dayandırarak açıklamaya çalışmayı, doğrusu İslami bulmadığımdır. Biz buna Müslümanca bir gözle bakmayı ve bunu öğrenmenin yolunu bulmalıyız diye düşünüyorum. Eğer bu kanaatimiz doğruluk payı taşıyorsa, bugün Büyük Ortadoğu Projesi’nin birinci dereceden dini/kültürel/sosyal bir proje olduğunu kaydetmemiz gerekiyor: dolayısıyla sorun birinci dereceden Müslümanlarla ilgili olmaktan önce, İslam’la ilgilidir. Bir ‘hayat tarzı’ olarak İslam’ın, başka bir hayat tarzı bağlamında yeniden düzenlenmesi; tevhid ve adalet dini olan İslam’ın, izafiyeti esas alan sözüm ona çoğulcu bir dünyada yeniden düzenlenmesi; böylece İslam’ın küreselleşme süreçleriyle uyumlu hale gelmesi ve sisteme entegre edilmesi meselesidir bu. Fakat Müslümanların bunun yeterince farkında olduklarını maalesef söyleyemiyoruz.Öte yandan İslam’ın demokrasiyle bağdaşma sorunu, bugün aslında İslam’ın neoliberal ideolojiyle bağdaşma ya da bağdaşmama sorunudur. Ama kanımca demokrasiyi salt bir yönetme/yönetilme meselesine, dolayısıyla ‘teknik’ bir meseleye indirgeyerek anlamada ısrarlı olan Müslümanlar cihetinden bu projenin, yanlış bir şekilde sadece siyasal veya sadece iktisadi kaygılar taşıyan bir proje şeklinde anlaşılmasına sebep olmaktadır. Aslında demek istediğim şu: Müslümanlar Batı’yı inşa eden temel siyasal/sosyal kavramları, aslında hepsi de ideolojik kavramlardır, kendilerine göre yeniden tanımlayıp, istedikleri hedefler bağlamında kullanma alışkanlıklarını terk etmeleri gerektiğine inanıyorum. Bu pragmatizm bizi zihnen ve ahlaken yıpratmaktadır. "Ben tanımladım, oldu : istediğim bağlamda ve daha önemlisi ‘istediğim sosyal/siyasal gerçekliği inşada kullanırım" gibi bir mantığı terk etmemiz gerekiyor; bu çok zararlı bir inşacı mantıktır. Liberal demokrasinin günümüzde bütün toplumlara ihraç edilmeye çalışılması, serbest Pazar ekonomisine uygun olarak, aslında onun kapitalizmin siyasal ideoloji olmasındandır. Aslında bu proje demokrasi ve iyi tahlil edilmemiş bir kadın meselesiyle İslam’ı ve İslam dünyasını çözmeye çalışmaktadır. Demokrasi ihracı, özgürlük sağlamaktan çok bütün toplumların küreselleşme lehine çözülmesine kapı açmakta; kendinin öngördüğü belirli bir düşünme ve hayat tarzına göre bu toplumların sosyal dünyalarını yeniden inşa etmek istemesiyle dikkat çekiyor. Onları hegemonya yüklü küreselleşmeye karşı korunmasız hale getiriyor. Ama yıllardır otoriter ve tahakkümcü rejimlerin altındaki insanlar için demokrasiye bu boyutları için eleştiride bulunmak, biraz lüks sayılabilir.

C.4. Sanırım evvela şunu hatırlamamızda fayda var: bugün Batı ile Ortadoğu arasındaki ilişki, Batı ile İslam arasındaki ilişkiden başka bir şey değil. Günümüz Amerikan önderliğindeki Batı’nın İslam dünyasına yönelik tavrı, dün sosyalist bloka karşı takındığı tavırdan hiç farklı değil; demek ki Batı eski alışkanlığını sürdürdüğü gibi, bir ideolojiyle İslam dinini aynı düzeyde ele aldığından, aynı zamanda da yanıldığını gösteriyor. Dün sosyalist bloku askeri/ekonomik kıskaca aldığı ve kendi cilalı lüks hayatına insanları imrendirici propaganda yaptığı gibi; bugün İslam dünyasını da aynı şekilde, askeri ve ekonomik olarak kontrol altında tutmakta, Batılı hayatı, kadın hakları, demokrasi ve tüketimi öne çıkartarak kendine göre yeniden düzenlemek istemekte. NATO’yu da nöbet tutmak üzere bu iş için görevli kılmaya çalışmaktadır. Aslında bütün bunlara rağmen yaşanan ciddi sıkıntılar ve hesapların istenildiği şekilde tutmaması, ideolojiyle karıştırılan İslam’ın/İslam dünyasının gösterdiği ‘paradigma dışı’ bir muhalefeti temsil etmesindendir. Bu yüzden de muhalifin ‘dilini’ anlamakta zorlanıyor, dolayısıyla alınan tedbirler istenilen neticeyi vermiyor.Bu proje kapsamında Türkiye’ye düşen önemli görevlerden biri önce NATO ülkesi olmasıyla ilgilidir; diğeri de Batının öngördüğü tarzda şekillendirilmeye çalışılan bir Müslüman toplum olarak Türkiye’nin diğer Müslüman toplumlara örnek olarak gösterilmeye aday seçilmiş olmasıdır. Kanımca bu iki görev aslında birbirleriyle çatışmaktadır; zira jandarmalık görevi örnek alınmaya engeldir her zaman. Zaten tam da burada, bu projenin ‘yerli’ seslendiricileri söz konusu ettikleri ‘Osmanlı Misyonu’ ile jandarmalığa soyunmanın arasındaki hassas farkı gözden kaçırdıklarını görememektedirler; ya da ikisini aynı görevin boyutları olarak kabul etmektedirler, bilemiyoruz. NATO’nun halkı Müslüman olan tek üyesi olarak Türkiye, aslında NATO bağlamında bu projeyle ilgili olarak ciddi sıkıntılar yaşamaya aday görünüyor. Soğuk Savaş döneminde yüzünü kuzeye çeviren Türkiye, nihayette sosyalist bloka karşı halkın görece desteğini alarak yabancı bir ülkeye hasım konum içinde bulunması kolay olmuştu. Halbuki Soğuk Savaş’ın bitimiyle NATO’nun Ortadoğu merkezli, daha doğrusu İslam dünyasına yönelik stratejileri, Türkiye’nin yüzünü kuzeyden güneye çevirmekte. Bu sıradan bir yön değiştirme değil, Türkiye’nin yüzünü kuzeyden güneye çevirmek demek, aslında bir hasım olarak yüzünü ‘kendisine’ ve ‘tarihine’ çevirmesi demektir. Dolayısıyla bu oldukça riskli bir duruma işaret ediyor. Ama bu durum küçük bir azınlığın yanlış bir tarih ‘okuması’, ya da İslam adına tedavülden kalkmış bir sağcılıkla aşılmaya çalışılıyor; hiç te meşru entelektüel temellere sahip bulunmayan, aslında özünde İslam’dan soyutlandırıldığını ustaca kamufle edebilen ve diğer Müslümanlara ‘abilik’ taslamanın imkanı olarak görülen ‘Osmanlıcılık’ ile bunu aşmayı düşünenler yanılmaktadırlar. Bu kabul, İslam dünyasının tecrübe ve entelektüel kapasitesinin ağabeylik taslayanlara şans tanımayacağını görmek istemiyor maalesef. Bu anakronik düşünce Ortadoğu’nun kendi dinamizmi içinde bugün yeniden kurulmakta olduğunu göremediği gibi, bunu bir ‘ihale’ olmaktan çok kendi yeteneğinin bir ürünü sayarak yanılgısını gösteriyor. Türkiye’nin İslam dünyası için model olma meselesine gelince; burada dış güçlerin Türkiye’ye biçtiği misyonun, diğer İslam ülkeleri tarafından kabul görüp görmeyeceğini bir yana bırakarak; model olma derken ne kast edildiği, ne gibi hususlarla ilgili olduğu önem taşıyor. Anlaşılan o ki, model olmak, her şeyden evvel İslam’ın kendisiyle ilgili bir meseledir. Bu da yeni bir şeye, daha çok İslam’ın diğer İslam ülkelerinde görülmeyen yeni bir versiyonuna işaret ediyor. Aslında Malezya bu iş için çok da ‘kötü’ bir model sayılmaz, ama periferide olması sebebiyle herhalde önemli bulunuyor. Bu versiyonun özelliği neoliberal/küresel ideolojiyle uyumlu olmasında yatıyor; bunun yanında üretimden, tüketime, hakim kılınmak istenen hayat tarzına kadar uzanan; İslam’ın batılı kalıplar içine döküldüğü Protestanlaştırılmış bir İslam anlayışı söz konusudur. Hıristiyanlığın yaşadığı tecrübenin bir benzerinden geçirilerek çarpıtılmış bir İslami düşünce ve hayat tarzını, örnek almaları için Müslüman dünyaya sunulmak istenmesi, kendi meşruiyetini daha başlangıçta model olarak yitirmiş bir İslam anlayışı demektir. Kişisel olarak bunu kediye ciğer gösterme metaforuyla açıklamak istiyorum. Nasıl ki Japonya Uzakdoğu ülkeleri için batılı gibi olunabileceğinin temsilcisi olduysa; İslam dünyası için batılı olunabileceğinin temsilcisi olarak Türkiye model olarak düşünülmekte. Böyle bir model olmak evvela İslam’a ait meşruiyet imkanlarının büyük nisbette kaybedilmesini beraberinde taşıyan bir süreç olma özelliğine sahip. Küresel sistemle uyumlu bir toplum haline gelmeyi, başkaları tarafından örnek alınmayı gerektirecek yeterli sebep sayamıyoruz. Bir Müslüman toplumun –hatta Müslüman olmayan bir toplumun- küresel sistemle uyumlu hale gelmesinin vebali de bedeli de varsayıldığı kadar az değildir. Bunu Osmanlı misyonuyla meşrulaştırmaya çalışmak, meşruiyeti kendinden menkul bir tarih ‘okuması’ olmaktan başka bir şey değil.

C.5. Batı’nın İslam’la diyalog kurma arayışında karşılaştığı en ciddi sorun kanımca İslam’ın ‘kurumsal’ bir temsilcisini bulamamasıdır. Bilindiği gibi İslam kendi temsilini Hıristiyanlıktaki Vatikan gibi kurum aracılığı ile yapan bir din değil; zaten yapısı gereği istese de yapamaz. Bu yüzden de İslam, kıblesi olan ama ‘merkezi’ olmayan bir din olma özelliği taşıyor. Bu Müslümanların ‘kontrol altında’ tutulmalarına imkan vermez. Soruyla doğrudan alakası olmasa da önce şunu ifade etmemizde fayda var: Hilafet, Vatikan tarzı bir ‘temsili’ asla ifade etmez. Ne var ki, bugün İslam’ın bu tip bir temsiline fazlaca ihtiyaç duyulduğundan bunun imkanlarının arandığını söyleyebiliriz. Nasıl olsa kukla rejimlerin meşrulaştırılması için Afganistan’da gördüğümüz gibi hanedanlar sürgünden geri döndürülürken, Osmanlı hanedanlığını sembolik de olsa geri getirmeyi dış güçler kendi çıkarları için uygun bulabilirler. İslam dünyasını halifelik gibi bir kurumla ‘merkezileştirmek’, bu dünyanın kontrolünü kolaylaştırıcı gelebilir küresel güçler için. Büyük Ortadoğu gibi İslamizasyon yüklü bir projeyi şekillendirenlerin bu hususu dışta tuttukları söylenemez. Son zamanlarda bazı çevrelerin "Türkiye tarihiyle barışmalıdır" gibi savundukları fikirler, aslında ‘özgün’ olmaktan çok, buna işaret ediyor diyebiliriz. Böyle bir ‘proje’nin Müslümanlarda yapacağı bölücü etkiler eminim ki düşünülmüştür. Her ne kadar bugün Ortadoğu şartlarında yaşadığımız olaylar Birinci Dünya Savaşı öncesi dönemle büyük benzerlikler taşısa da, Müslüman dünya o günlerden bugünlere kadar, Allah’a hamdolsun ki hiç tahmin edilmeyecek kadar büyük bir tecrübenin ve onun lütfuyla kazanılan derin bir basiretin sahibidir. Bir avuç Osmanlıcının aksine, Müslümanlar balığın baştan koktuğunu iyi bilmekteler: yaşadıkları yoğun ve çok acılı bir tecrübeden sonra Halifelik gibi yüce bir makamı, kokuşmuş bir hanedanlığa teslim edecek kadar saf olmalarını beklemek, ümit ederim ki, yanıltıcı olacaktır.




BALONUN İÇİNDE NE VAR?

SENAİ DEMİRCİ





Batı iktidar heveslisidir, güç endeksli yaşamayı önerir. Güçlülerin haklılığına doğru açar yelkenlerini çoğu kez. Batı için “büyük”lük, diğerini ezmeye, çaresiz bırakmaya, gerekirse yok etmeye ayarlıdır. Batı’nın “şehir”i dibinde kalanların sinek kadar küçüldüğü, zirvesine çıkanların her şeyi ayakları altına aldığı gökdelenlerin omuzunda yükselir.

Batı’nın “fetih”i de, uzaya “meydan okuyan” Challenger’lerin kanatları altında ilerler.
“Affet gitsin kızını, büyüklük sende kalsın!”da gizli bir büyüklük tarifinin izini bulman hayli zor Batı’nın hayat anlayışında. Çünkü, affettiğin zaman varlık alanını daraltırsın; sana yapılan bir hata yüzünden kendi varlığına getirilen sınırlamaya razı olursun; yani küçülürsün. “Büyüklük” bunun neresinde ki? “Yükselmek” de başkalarını küçültme, küçük görme, küçümseme, aşağılama gibi bedeller ister Batı’nın mütebessim yüzünün altında gizlediği felsefeye göre. Yatay düzlemde genişleyerek, çorbanı komşunla paylaşarak, kendi varlığından ve emvalinden eksilterek “yükselme” seçeneğin yoktur Batı’nın düşünürlerine göre. Kazanman için kaybettirmen gerekir; eldeki mal sınırlıdır çünkü; sahip olduklarının sınırsız verenle, sonsuza çağıranla -sözüm ona- bir ilişkisi yoktur. “Fetih” kelimesinin bizim de unuttuğumuz “açma” anlamı, Batı’nın baskın ve zorlayıcı pratiği bizim ilkelerimizi oluşturmaya başladı başlayalı “işgal etme”ye, “kuşatma”ya, “hükmetme”ye dönüşüverdi. Oysa, sadece 50-100 yıllık Batı hâkimiyetine tanık olan yirminci yüzyıl, Afrika’nın en güney ucundan Asya’nın steplerine, Yeni Zelanda açıklarından Pasifik adalarının yalnızlığına kadar uzanan yüzlerce sömürge oluşturduğu halde, beş yüz yılı aşan Osmanlı fetihlerinde bir tek “sömürge”ye rastlanmaz.

“Fetih” fethedilen yere özgürlük sunar, ama işgal ve kuşatma vardığı yeri tutsak kılar, orayı başka yeri çoğaltmak adına eksiltir. (İşin doğrusu, her Avrupa seyahatimde, düzenli ve gelişmiş şehirleri bir taraftan hayranlıkla seyrederken bir taraftan dipten gelen kan ve barut kokusunu da hissederim. Ama İstanbul’un tozunu yutarken, trafiğinde bunalırken, atalarımızın meselâ bir Afrikalı çocuğun haklarını, hayallerini ve hayatını yok edip bize metro yaptığını hatırlamak zorunda kalmam!)

Aslında, Batı medeniyetinin şu andaki göz kamaştırıcı başarısı da, kuvvet endeksli yaşamasının bir sonucudur. Osmanlı’yı sözüm ona geride bırakıp Avrupa’yı ileri taşıyan sır Batı aklının kâinatın yüzünde keşfettiği her gerçeği iktidara ve kuvvete araç yapma yatkınlığıdır. Örneğin, bir Osmanlı uçabileceğini keşfettiğinde sadece uçmayı keşfetmiş olur; ama bir Batılı uçabileceğini keşfettiği an düşman birliklerinin üstüne bomba ve düşman siperlerinin arkasına asker indirebileceğini fark eder. (Çanakkale Savaşı’nın, uçaktan bomba atmanın ilk tatbikatı olduğunu biliyor musun?)

Bir ağacın meyvesinde açığa çıkmaz mı çekirdeğinin kimliği? Çekirdeği, yani niyeti bu kadar açığa çıkmış bir medeniyetin şimdilerde bize sunduğu “kişisel gelişim”lerin çekirdeğinde, özünde neler saklı acaba?

Ünlü bir kişisel gelişimcinin ünlü bir kitabının başlığını okuyalım: “İçindeki Devi Uyandır!” Biraz gökdelen edâsı taşımıyor mu sence de? Çoğu kişisel gelişim kitaplarının ortak vurgusu olan “başarı” nasıl tanımlanıyor, bir hatırlamaya çalış... Bize sunulan başarı öykülerinde çocuğunun tedavisi için tarlasını kaybeden, dükkanını kapatan biri var mı? Müşterisini hiç siftah edememiş komşusuna yönlendirmek var mı başarılı “pazarlama teknikleri” arasında? Hangi tanıtım stratejisinde kusurlu olduğunu kabullenmek de sıralanır?

Bizi içi boş bir balon gibi şişirmeye çalışan, daha daha büyük olmamız için içeriğimizden taviz vererek hacmimizi, yani kapladığımız alanı genişletmeye teşvik eden bir “gelişim”in dağarcığında, “vicdanının sesini dinlemek”, “tahammül etmek”, “sabır göstermek”, “niyetini güzelleştirmek”, “hüzünlenmek” gibi kavramlar yok, olamaz, olmasını ummamalısın da... Niye ki?

Vicdanımız bizi ötelere bağlar; varlığımızın kendi başına sivrilemeyeceğini, başkalarını küçülterek, diğerini daraltarak gerçek anlamıyla var olamayacağımızı fısıldar bize. Bu yüzden, sık sık bizi “komşumuz açken tok yattığımız” için rahatsız eder, uykudan dürter, durdurur, başımızı iki elimizin arasına koydurur, pürüz çıkarır, sorun olur. Kazanmayı borsa brokerlerinin üstten bakan, fırsatçı, rekabetçi, acımasız, pazarlıklı, kendisinden başkasını düşünmeyen edasıyla afişleştiren Batı medeniyetinin, telaşlı koridorlarında vicdanın sesi lüzumsuz bir gürültü artığıdır. Paran kadar konuştuğun yerde, hakkını kuvvetinle ölçtüğün meydanda, tahammül ve sabır, iyi niyet ve hüzün ayak bağıdır; gereksiz hız kesiciler gibidir; hızını keser, konforunu bozar.

“Ameller niyetlere göredir” der kutlu Nebi [sas]. Balon gibi şişirilen benliklerimizin içine üflenmiş ruha dikkatimizi çeker. Erdemi maskeli balonların yüzündeki renklere indirgeyenlerin kulakları çınlar mı acaba?


Anlamın Yitik Hikâyesi




Kaostan Düzene

Abdulaziz Tantik

Batı düşüncesinin oluşum safhasında iki temel dayanaktan biri olan İslam düşüncesi, batı düşüncesinden bu kadar etkilenebileceğini düşünememiştir. Batı düşüncesi kadim Grek düşüncesinden ve İslam düşüncesinden Endülüs ve Sicilya üzerinden beslenmiştir. Ancak batı düşüncesi kurucu özneyi Grek kültürü ve ortaçağ Hıristiyanlığı üzerinden gerçekleştirmiştir. İslam düşüncesinden ise Hıristiyanlığın siyasi, sosyal ve toplumsal boyutta geriletilmesi çerçevesinde faydalanmıştır. Fakat bütün bunlar batı düşüncesini kendi özgünlüğünü tartışma konusu yapmamızı sağlamaz.

Batı düşüncesi kendi özgün kültürünü oluşturmuş ender kültürlerden biridir. Beslendiği kaynakların farklılığı önemli olmamıştır. O gözü dönmüş bir şekilde iktidara susamış bir sınıfın bütün dünyaya hâkim olacak ideolojisi olabilmiştir. Ayrıca çok süratli bir şekilde bütün dünyayı kasıp kavuran bir kültüre dönüşmüş ve dünyanın her tarafında kabulü sağlanmış ender kültürlerden biri olagelmiştir. Batı düşüncesi kendini bir özgürlük projesi olarak tasarlar ve pazarlarken önündeki engelleri de kendine özgü tanımladığı ve bilim adını koyduğu akıl üzerinden kaldırmayı becermiştir. Hakikatin yegâne temsilcisi olduğundan en küçük bir kuşkuya düşmeyen batı düşüncesi, alternatif olabilecek dini düşünceyi de metafizik ve tanımlanamayan kategorisine atarak siyasi, sosyal ve toplumsal etkisini zayıflatmıştır. Tek egemen güç haline gelmiş ve bunun şımarıklıklarını da yaşamıştır.

Batı düşüncesi bu şımarıklığının verdiği sarhoşlukla –iktidar olmanın dayanılmaz hafifliği ile- iki dünya savaşı yaşamış ve binlerce kişiyi –özgürleştirme vaadinde bulunulan insanı- öldürmüş, sakatlamış ve akıl sağlığını yitirmesine neden olmuştur. Siyasi olarak geldiği tıkanıklığı katmerleştiren ise; batı teknolojisinin ürettiği silahlarda –atom bombası, hidrojen bombası, nükleer başlıklı füzeler vs.- ve bu silahların yok ediciliğinde bulabiliriz. Batı düşüncesi ve bu düşüncenin oluşturduğu zihin öncelikle kendi hakikat algısının yetersizliğini anlamaya başlıyor. Özgürlük vaat ettiği insanın ölümünü kutsayan bu yaklaşım ciddi sorunlara dönüşüyor. Ve belki de ilk kez; batı tarihi boyunca ki 400 yıla tekabül eden bu tarihte kendinden kuşkuya düşüyor. Siyasi olarak bu böyle iken felsefi düzlemde durum ne merkezde acaba!

Kant ile birlikte başlayan felsefi süreç – metafizik bilgi ile bilimsel bilginin farklılığına yapılan gönderme- bilimsel verilere dayanmayan bilgi düzeylerinin de hakikat olma imkânı taşıdığını belirtmek önemli bir adımdır. Ayrıca, batı biliminin dayanakları 1800lerden itibaren de tartışılmaya başlanmış; Newton’cu mekanik fizik ile dünyayı anlamlandıran bilim; neden sonuç ilişkisi üzerine kurguladığı varlığın hakikatinin mutlaklığını Einstein fiziği ile birlikte başlayan Kuantum fiziğinin taşıdığı hakikat algısı ile birlikte kırılmaya uğrattı. Bu durumun 1900lerin başından itibaren giderek felsefi düşünceleri ve disiplinleri belirlemesi üzerine bu şüphe bulutları koyulaştı. Tıkanıklık had safhaya ulaşmışken; siyasi, sosyoloji, psikoloji ve bilim felsefesinde ciddi kırılmalar gerçekleşti. Ve bugüne kadar süre gelen hakikatin mutlaklığı kırılmaya uğradı. Yeni durumun adı post modern durum olarak algılandı. Görecelilik öne çıkarıldı. Ve eğer batı hakikatinin mutlaklığı kesin değilse başka hakikatlerin kesinliği de olamazdı. Böylece bütün hakikatler batının göreceli hakikat dünyasına çağrıldı. Bu seferde batı yine eskisi gibi göreceli hakikat algısını mutlaklaştırdı. Bu durum batı dışı hakikat algılarını da dönüşüme uğratma çağrısıydı. Ve batı modernite döneminde olduğu gibi post modernite döneminde de kendi hakikat algısını kendi dışındaki dünyaya dayatmaya başladı. Monist hakikat algısının batıda kırılması ve bunun toplumsal, sosyal ve siyasal hayatı etkilemesi, birey ve toplum kurgusunda da dönüşümler sağladı. Burada en önemli ayak ise; batı dışı toplumların bu yeni duruma ayak uydurmaları için kendilerine dayatılan şiddet ve siyasi baskı idi… Özellikle İslam dünyası bu durumdan yeterli derecede nasibini almaktadır.

Batı da meydana gelen post modern kültür bir paradigma değişimini zorladı. Batı kendi hakikat algısındaki çatlak dolayısıyla İslam ve İslam dünyasındaki mutlak hakikat algısını kendisine yönelik bir tehdit olarak yorumladı. Ve süreç böyle başladı…

Görecelilik beraberinde anlamsızlığı da getirdi. Batı kültürü karşısında bir anlam arayışı içinde olan İslam dünyası bu yeni bela ile yüzleşmeye başladı. İçerde kendi egemenliklerini pekiştirme ve gönüllü batılı kültürün taşıyıcısı kişi ve kurumlar yeni kültürün halka yansıması için gereken özveriyi göstermeye başladı. Aslında bu durum İslam dünyasına uymuyordu. Daha çok totaliter rejimler tarafından yönetilen ve batılı güçler tarafından yönetime getirilen bu kişiler, göreceliliğin dünyasına bir numara büyük geliyordu. Ancak, batı yine pragmatist tarafını devreye sokarak kendisine yönelik tehdit olarak tanımladığı İslam’ı anlamsızlıkla boğma girişimini destekleyen bu yerli işbirlikçilere desteğini vermeye devam etti.

Bu arada post modern kültürün üzerine inşa edildiği temel parametrelerin siyasi ve sosyal hayata indirgenmesi için yeterli çabayı fazlaca göstermektedirler. Bu parametrelerin birincisi, başlangıcın belirsizliği ilkesidir. Yani başlangıcı doğru olmayanın sonu da doğru gelişmeyecektir. Böylece siyasi ve sosyal hareketlerin doğalarına müdahale ederek başlangıçlarının sağlam zeminde olmamasına azami dikkat sarf ediyorlar. Baskı politikaları ile de Müslüman zihin mengeneye sıkıştırılarak bir dönüşüm sağlanması için özgürlük şarkıları besteliyorlar. Ve böylece Müslüman zihni ayartmaya çalışıyorlar. En küçük alt kültürleri öne çıkararak bütün kültürlerin hakikat olduğu savını savunuyorlar. Böylece tek parça yutamadığı İslam dünyasını parçalara –etnik, mezhebi, inanç- ayırarak yutmaya hazır hale getiriyorlar. İşgaller ile de Müslüman zihin üzerine bütün gücüyle abanarak yerinden oynatmaya ve siyasileşmemiş büyük Müslüman kütleyi istedikleri kültürü almaya hazır hale getirmeye çalışıyorlar. Bunları yaparken büyük bir titizlikle bilimsel bir işi yapar gibi titizleniyorlar. Bunun farkında olmayan Müslüman aydın ve entelektüeller saf felsefi sorunlar gibi meseleyi algılayarak tuzağa düşüyorlar. İçerden baskı ve dışarıdan özgürlük şarkıları Müslüman zihni karmaşaya itiyor. Böylece Müslümanların kendi topraklarındaki yönetimlerle kötü ilişkiler kurmasını sağlayarak yöneticilerin kendi saflarında kalmasına imkân sağlıyorlar.

Müslüman aydınlar ve entelektüeller Müslümanların gerçek kurtuluşu için kafa yorma yerine ellerine verilen şekerlerle oyalanmaya çalışıyorlar. İslami gerçeğin ve kurtuluşun reçetesi yerine spontane gerçekliklere takılı kalarak meseleden uzak tutuluyorlar. Ve işin acı tarafı bu durumun farkında olmamalarıdır. Anlamsızlığın toplumsal boyut kazandığı bir dönemde cemaatlerin eritilmesi ve Müslüman şahsiyetin yara alması olumsuzluk olarak yeter! Ancak içe yönelik cemaat eleştirisi ise kime yaramakta olduğu dile gelmemektedir. Sığınılacak limanlar Müslüman ahali elinden tek tek alınmakta ve bu çoğu zaman gönüllü olmaktadır. Sağlam duran cemaatlere yönelik baskı ve sindirme politikaları halkı bu tarz cemaatlerden uzaklaştırmakta ve bu yine batılı güçlere yaramaktadır. O zaman aklımızı başımıza almanın vakti geldi ve geçmektedir.

Tartışmalarımızı ve kavgalarımızı yeniden değerlendirmek zorundayız. Önümüze konulan sorunların gerçekten bizim için bir sorun olup olmadığı konusunda derin düşüncelere dalmalıyız. Yeni tartışma alanları oluşturma yerine Müslüman zihni sağlamlaştıracak düşünceler ve felsefi bakışlar elde etmeliyiz. Anlamsızlığa yenik düşmemek için ayaklarımızı sabit tutacak ilkelere ve ahlaki yapıya olan ihtiyacımızı dile getirmeli ve bundan kaçınmayı olumsuzlamalıyız.

Burada dikkat çekmemiz gereken İslami hareketlerin –ihvan, Cemaatül İslami gibi ülke sınırlarını aşan yapılar dahil- ciddi anlamda kriz içerisine girmeleridir. Bir dönemler komünistler karşısında güçlendirilen yapıların bugün esamesi okunmamaktadır. İslami hareketler kendi paradigmalarından kalkarak kendi akıl algısını inşa etmekten başka çareleri yoktur. Yeni bir dünya görüşü ve yeni bir uyanış hamlesine olan ihtiyaç her şeyden daha çok elzemdir. Batı eski ve yeni düşünceleriyle İslam dünyasını ve Müslümanları zehirlemeye devam etmekte iken Müslümanların yanlış başlangıçlarla yola koyulmaları akıl karı değildir.

Müslüman aydın ve entelektüellere düşen temel sorumluluk, dile getirdikleri düşünce ve yorumun kime yarayacağını hesaba katmalarıdır. İnandıkları düşüncenin ve İslami yorumun gerçekten kendine ait olup olmadığı konusunda da bir eminliğe sahip olmalıdır. Yoksa hakikat adına dile getirdikleri sadece batılı değerlerin hakikat algısına güç katmaktan başka bir işe yaramayabilir. Bunun taşıdığı sorumluluğun bilincinde olmaktan başka çaremiz kalmamaktadır.

Savaş yeni başlamıştır. Kaybedilmiş hiçbir şey yoktur henüz! İslam dünyası içinde tam bir teslimiyetten bahsedemeyiz. Sadece zihinlerimize vurulan prangalardan kurtularak uyutulduğumuz uykudan uyanmanın vaktinin geldiğini anlayalım. Din, hele İslam dini kendi hakikatini bütün zemin ve zamanlarda inşa etmeye muktedirdir. Yeter ki gereken samimiyeti ve sahihliği gösterebilelim! Mevcut toplumsal bütün sorunların kökeninde yatan batılı paradigmanın sağladığı akli ve ahlaki zemini tespit ederek İslam aklına ve ahlakına sıçrama yaparak çözümünü kolaylaştırabiliriz. Bugüne kadar sahte akıllarla bilgilenme ve değerlendirme yapıyorduk. Artık bundan sonra vahyin temel değerlerini dikkate alan yeni bir akıl ve ahlak zeminini kurmalıyız. Kendi topraklarımızın yabancısı değil sahibi gibi davranmayı önemsemeli ve bu topraklarda yaşayan bütün insanların kurtuluşu ve özgürlüğü için hareket etmeyi ilke haline getirmeli ve bu konuda yanlış anlamaları gidermeliyiz. Kendimizle barışık olmayı içselleştirdiğimiz gibi bu topraklarda yaşayan bütün insanlarla da barışık yaşamayı içselleştirmeli ve bu durumun dini algımızı değiştirme değil bizzat dini algının bir gereği olduğunu bilmekten geçtiğini kabul etmeliyiz. Bir Müslüman elbette ki inancına dayalı bir değeri bütün dünyaya değiştirmez ve değiştirmemeli de!

Ancak yanlış yargılardan ve düşüncelerden arınarak bunu gerçekleştirmeli ve dinin sahibinin kendisine yönelik desteğinin ancak O’nun rızasının kazanılmasına bağlı olduğunun bilincine ermeli. Bu bilinç bizi yanlış yargılardan kurtardığı gibi sahih düşüncelerin oluşumunu da sağlayacaktır. Hedefi sadece ALLAH rızası olan ve bu rızalığı da sahih bir düzeyde olmasına gösterilen özene bağlı olduğu bilinci, bizi doğru yola ve yoruma ulaştıracaktır. Göreceliliğin dünyasından mutlak hakikatin dünyasına girmeli ve anlamsızlığı anlama tahvil etmeli. Ahiret sorumluluğunu dünya sorumluluğundan koparmamalı. Şirkin bütün boyutluluğu içinde reddine ve tevhidi dünya görüşünü algı düzeyinde kavramaya; bu kavrayıştan da bir ahlak ve yönetim bilincini devşirmeli. İnsan teki olarak dünyadaki serüveninin bir imtihan bilinci içinde kavramlaştırmalı, toplumu da bu bilincin eşliğinde cemaate dönüştürmeli, etnik ve mezhebi kaygılardan ümmet bilincine varmalı ki üzerimize abanan bu şirkin hain kavram ve hayat algısına yenik düşmeyelim.

Müslümanlar ALLAH’ın vaadinin gerçek olduğunun inancını taşımak zorundadırlar. ALLAH ise Kur’an da kendi yolunda olanların izzet ve zafere sahip olacağının vaadini vermektedir. O zaman Müslüman’a düşen şey: kendisine verilen bu vaade uygun yaşamayı tercih etmektir. Akibet Müslümanlarındır ve her şey ALLAH’a döndürülecektir…


Perşembe, 01 Mart 2007



12 Kasım 2007 Pazartesi

Abdurrahman Arslan ile demokrasi üzerine konuştuk




Konuşan:Musa Argüç


Musa Argüç: Demokrasinin kısa bir tarifini nasıl yapabiliriz? Doğuşu ve tarihteki uygulamaları nasıl olmuştur?

Abdurrahman Arslan: Demokrasi teorik olarak toplumun temsilcileri vasıtasıyla kendi kendisini yönetmesi olarak tanımlanır. Daha doğrusu toplumun kendi meseleleriyle ilgili karar verme süreçlerine katılması şeklinde tarif edilir. Yani özet bir ifadeyle bir yönetim/ yönetilme tarzı olarak anlaşılmaktadır. Demokrasi düşünce ve pratik olarak eski yunana kadar uzanır; fakat zenginleşmesi ve bugün yaşadığımız gibi dünya ölçeğinde yaygınlık kazanması daha çok 1789 Fransız devrimiyle beraber olmuştur diyebiliriz. Şu da var ki, modern demokrasinin tarihi her ne kadar 1789 Fransız devrimiyle başlatılsa da esas kaynağının 1640 İngiliz devrimi olduğu söylenir. Yinede krala ve kilise otoritesine karşı çıkmak, parlamentonun üstünlüğüne vurgu yapmak bu iki devriminde önemli tarafını teşkil eder. Bilhassa insan hakları ve anayasal güvence öne çıkartılarak kurumsal demokrasinin inşa edilmesi İngiliz devrimine çok şey borçludur. İlk defa sosyal eşitlik, otoritenin halkın kontrolü altında olması gibi ilkeler bu dönemde söz konusu edilmiştir. Kırallık ve kilise gibi otoriter yapılar karşısında bunların dile getirilmesinin batı tarihinde önemli olduğunu belirtmemiz gerekiyor.

Musa Argüç: Batıdaki uygulamalarından ziyade 3. Dünya ülkeleri ve İslam coğrafyasında tatbik edilmesinde yaşanan çelişkileri nasıl değerlendiriyorsunuz? (Örnek Diktatörlerin tek aday olarak çıkıp kendilerini seçtirmeleri Parti kapatmaları İhtilaller v.b.)

Abdurrahman Arslan: Batı tarihindeki uygulamaları da eski yunanı örnek alırsak hiçte iç açıcı değil. Günümüzde küreselleşmeyle beraber fazlasıyla kirletilmiş ve istismar edilmekte olan bir kavram olduğunu söyleyeceğim ama oldukça eskiye dayanan kendi kökleri de fazla temiz ve sicili düzgün sayılmaz. Eski yunan demokrasisinde sıkça ve hayranlıkla bahsedildiği bilinir. Ne var ki demokrasiyle yönetilen bu toplumda kırk köleye karşı sadece bir özgür insan düştüğünü görüyoruz. Başta kadın olmak üzere ev halkı ve üretim “araçlarından" sayılan kölelerin bu demokrasiden ne kadar nasiplendiklerini söylemeye gerek yok. Buna karşılık demokrasinin esas gelişip zenginleştiği dönem yeni çağdır. Bilhassa Fransız devrimiyle beraber burjuva sınıfı hem kral'a hem de kilise otoritesine ve yönetim tarzına karşı halkın idaresi sayılan demokrasi, uğrunda mücadele edilen bir ideal olmuştur. Eşitlik vaat etmiştir ama hayatın pratiğinde hep eşitsizliği üretmiştir. Demokrasi batıda görülen tarihsel uygulaması içinde özgürlük getirdiği fikrine dayanır. Ne var ki işçi sınıfının bundan çok faydalandığını söyleyemiyoruz. Ama yinede Kralık ya da otoriter/totaliter yönetim biçimleri karşısında insanlar için her zaman kurtarıcı bir imkan ol- muştur. Bilhassa 20. y.y. içinde batıda yaşanan Nazizm ve komünizm gibi totaliter toplum ve devlet yapılarına/ yönetimlerine karşı özgürlükçü bir yönetim tarzı olarak görüldüğünden demokrasinin bilhassa soğuk savaşın bitimi ve küreselleşmeyle beraber batının elinde ideolojik bir silaha dönüştüğünü görmekteyiz. Şunu belirtmemiz gerekir ki demokrasi batı dışı toplumların ithal etmeye çalıştığı fakat hep karaborsada tutulan bir düş olma özelliği taşıdı. Fakat şunu da hemen burada belirtmem gerekir ki demokrasi nötr yada masum bir araç değildir ve istenildiğinde hemen herhangi bir topluma uygulanması da kolay olmaz. Şu kadarını söyleyerek geçeyim; demokrasi kendinde bir zihniyet biçimine içkin dolayısıyla belirli bir dünya görüşünün taşıyıcısı olduğundan ithali ve uygulanması kolay değildir. Fakat işin bu boyutu bugün Müslümanlarında yaptığı gibi, hep ihmal edilmiştir. Buna rağmen üçüncü dünya ülkeleri söz konusu olduğunda; batı en kötü uygulamasıyla bile olsa bu toplumların demokrasi aracılığı ile kendi iradi tercihlerini kullan- malarına asla müsaade etmemiştir. Bu yüzden de neredeyse yüzyıllık bir tarihin büyük bir kısmını kendi yandaşı sayılacak totaliter idareler, krallar, askeri rejimleri destekleyerek batı bu toplumların özgürlüğüne karşı duyarsız kaldı. Nitekim iyi kötü birazcık eskiye dayalı bir demokrasi deneyimi olan Türkiye'nin dört defa askeri müdahalelerden geçmiş olması, batının özgürlükle ilgili niyetini anlamamıza yardımcı olacaktır. Çıkar söz konusu olduğunda insanların nasıl yönetildikleri batıyı fazla ilgilendirmiyor; en az dört yüzyıldan beri dünyayı sömürerek yaşadığından bu ilişkinin bozulmasına müsaade etmez batı. Söz gelimi ortadoğuya, şimdi çıkarı öyle istediği için demokrasi getir meyeçalışan, hayır yanlış bir ifade oldu, demokrasi dayatan batı; Venezüella'da demokratik bir rejimi ve onun liderini çıkarına ters düştüğü için alaşağı etmeye çalışıyor. Uzağa gitmeye gerek yok, yakına ortadoğuya gelelim. Yaklaşık son 5-6 yıl içinde Ortadoğu'da kendi destekleriyle zamanında başa getirdikleri Kralların yerine tek tek oğullarının geçirildiğine şahit olduk. Fas, Tunus, Ürdün hatta kral olmasa bile Suriye (Yakında mısır olma ihtimalide var) de babalarının yerine oğulları geçirildi. Bu değişimlerin batıdan bağımsız, onların onayı alınmadan gerçekleştiğini düşünmek saflık olur. Ha demek ki bugün batının İslam dünyası için öngördüğü demokratik modelleme onun çıkarına uygun düşmesindendir; yoksa Müslümanları çok sevdiklerinden değil.

Musa Argüç: İslam dünyasında, demokrasiyi bir yönetim biçimi olarak kabul edip, meşru görerek savunan aydınların bu yaklaşımları hakkında ne söyleyebiliriz? Yönetim biçiminden ziyade, hükmedilecek kaynağın ne olacağının göz ardı edildiği söylenebilir mi?

Abdurrahman Arslan
: Son zamanlarda moda haline gelen demokratlık; bilhassa Müslü- manların müdafaasını yapmaya çalıştıkları demokratlığı, aşağılık kompleksi ile malul, üçüncü dünyacı demokratlık saymamız gerekiyor. Müslümanların üzerinde ve zihninde iğreti durduğu her halinden belli olan bu demokratlığın kendine ait tarihsel, felsefi zeminini, anlam dünyasını, meşruiyetini nereden aldığını ve hayatın pratiğinde neye tekabül ettiğini tahlil etmelerinde fayda olduğuna inanmaktayım. Zira bizim aydınlar birçok şeyde olduğu gibi, demokrasiyi salt bir yöntim tarzına indirgeyerek, onu kendi tarihsel tecrübesinden ve anlam dünyasından koparmaktadırlar. Batıdaki işçi sınıfı için ne kadar özgürlük ve eşitlik getirdiği malum. Demokrasi çok zaman seçim ve temsile indirgenerek nötr bir olgu, değerden bağımsız teknik bir mesele şeklinde anlaşılmaktadır.Kanımca böyle indirgemeci bir tanım, demokrasiye yapılabilecek en büyük kötülüktür. Çünkü demokrasiyi araçsallaştırmak, sonrada onu kendine göre tanımlamak bizim gibi ülkelerin, üçüncü dünya aydınlarının köylü kurnazlığının bir ifadesi saymak gerekiyor. Demokrasi her şeyden önce belirli bir tarz içinde düşünme, algılama ve sorun çözme yoludur; üstelik varsayıldığından oldukça fazla ideolojik bir içeriğe sahiptir. Demokratik tecrübe ve demokrasi mefhumu bu yüzden batılı tecrübe ve tarihsel, felsefi, kültürel değerlerden bağımsız olamamakta, batılı dünya görüşünün taşıyıcısı olma özelliği taşımaktadır.Bu sebeplerden dolayı demokrasi hiçbir zaman taşıdığı batılı dünya görüşünden bağımsız ele alınamaz. Demokratik bir zihniyetin ve demokratik süreçlerde toplumun kendi sorunlarıyla ilgili kararlar alınırken ve çözüm yolları önerilirken neyin referans alındığı, çok zaman gözardı edilse de, bu noktaya dikkat edilmesi gerekir. Zira toplum, kendi sorunlarını çözerken alınacak kararların her şeyden evvel "Establishment"in,yani kurulu düzenin belirlediği çerçevenin haricine çıkma gücüne sahip değildir. Hâkim düzenin belirlenmiş güzergâhı na, işleyiş tarzına, üretmekte olduğu hâkim değerlere ters düşecek kararlarla ilgili katılımdan söz edilemez. Böyle haller marjinal oldukları sürece ancak tolere edilebilirler. Burada söz konusu kararların öncelikle seküler, rasyonel değerler tarafından tanımlanmış kurulu düzene ters düşmesi mümkün değildir. Sadece demokratik bir düzen yâda demokratik çözüm şekli değil, aynı zamanda demokratik tasavvur şekli de aklın dışında herhangi bir referans kaynağı veya insanın dışında bir otorite kabul etmez. Bu da islamla özünde uyumu mümkün olmayan bir düşünme, sorun çözme ve yönetme meselesi demektir. Sorun çözücü olarak referansta bulunulan islamın ilkeleri, bir kere toplumun onayını alarak meşruiyet kazanan ilkeler değildir. Bu hususta karşımıza çıkacak ve çıkması gereken farklı yorumlar, uygulanabilirliklerini toplumsal onaya borçlu olsalar da, son tahlil de referans kaynağı onay ve tartışma dışıdır. Dolayısıyla referans kaynağının bizzat kendisinin meşruiyeti topluma dayandırılamaz. Hâlbuki demokratik tahayyül bu meşruiyeti toplumda arar. Toplum,toplumun yönetimiyle ilgili olan her karar ve uygulamanın tek ve meşru kaynağı olma özelliği taşır.

Musa Argüç: Demokraside, İslam ile bir araya gelemeyecek olan en temel unsurlar nelerdir?

Abdurrahman Arslan: Demokrasi ile islamın, eğer bu ifademiz yanlış anlaşılmazsa, felsefi, vahyi temelleri bağlamında birbirleriyle uyuşmaları mümkün değil. Demokrasinin bir ideoloji, bir hayat tarzı içeren aynı zamanda da ön gördüğü ideolojiyi ve hayat tarzını benimseyenler için bir yönetme yönetilme tarzı olduğunu unutmamamız gerekiyor. Demokrat olmak yada demokratik bir tahayyül "akılcılığı" esas alır. Müslümanlar demokrat olurken hangi "aklı" kendilerine esas almayı düşünüyorlar: bu "aklın" kendilerine ait olmadığını bilmeleri gerekiyor.

Musa Argüç:Türkiye'den itibaren doğuya baktığımızda toplumsal muhalefetin önünü kesmek için demokrasi oyununun kullanıldığını görmekteyiz. Başrollerinde birilerinin yer aldığı, halkın ise figüran olarak, sandık başında "bir şey yaptım" anlayışıyla kendisini tatmin ederek avuttuğu yaklaşımının sosyolojik değerlendirmesini yapar mısınız?

Abdurrahman Arslan
: Nasıl bir dünyada yaşadığımız önemli olduğu kadar; bu dünyada bizim değerlerimize ve gelecek ideallerimize uygun olmayan süreçler hâkimse, bunlara ne adına ve nasıl karşı çıkacağımız önemlidir. Böyle bir dünyayı tanıma hususunda tahlilde bulunmadan, baskılardan kurtulup öz gür olmak umuduyla demokrasi gibi sihirli anlam yüklenen bir kavram peşinde koşmak hayal kırıklığı ile neticelenmesi muhtemel bir arayış olabilir. Çok zaman hiç mümkün değilken içerik anlamını kendimizce yeniden inşa ederek kullanmak üzere kutsamaya çalıştığımız günümüz postmodernizmin liberal demokrasi anlayışı, hem kendi tarihsel pratiği, hem de günümüzde kazandığı yeni içeriği ile tahlil edilmeyi bekliyor. Günümüzün dünyasını "demokrasi" ve "totaliterlik" gibi iki kategoriye ayırmaya çalışanların daha öncede özgür dünya ve demir perde şeklinde bir ayrımda bulunmuşlardı, maksadı sadece insanlar için özgürlük ortamı inşa etmek değil. Bu günde Müslümanlar, bakıyoruz ki bu iki kategoriden birini tercihle karşı karşıya bırakılmaya çalışılıyor. İki kutuplu olmaya itilen böyle bir ortamda, sorun bunlar arasında bir tercih yapmak değil, üçüncü bir imkân üzerinde müslümanca kafa yormaktır. Dolayısıyla 28 Şubatla gelen baskıyı bahane ederek, özgürlüğün insanoğlu için tek im- kânıymış gibi, liberal demokrasiye yapılan aşırı vurgu, neredeyse her derde deva gibi, her sorunun tek çözüm yolu şeklinde görülmesini, Müslümanlar adına yadırgıyorum. Bu yolun dışında aradığımız nispette Allah'ın rahmetini bulma imkânımızın olduğunu unutmamalıyız. Hiç şüphe yok ki Müslümanlar totaliter ve baskıcı yönetimlerden yana olamazlar. İslam, Müslümanlara zalimlerin safında yer almayı bir kenara bırakalım, bunu düşünmelerini bile kabul etmez; özgürlük ve özgürleşme adalet adına ancak mazlumların yanında ve onlarla birlikte elde edilecek bir kazanımdır. Dolayısıyla bütün özgürleşme imkan ve umutlarını neo liberalizmin bütün İslam dünyasına dayatmakta olduğu demokratik imkanlarda aramak, yanıltıcı bir düşünce olmaya mahkumdur. Zira demokrasi bir yönetme, yönetilme meselesine indirgenemez; onun bizzat kendi tarihi böyle olmadığı hususunda öğretici derslerle doludur. Sorun burada özgürlüğe karşı çıkmak yada yanlış anlaşılmaktan doğacak totaliter yönetimleri onaylamak değil; Sorun Müslümanlara dayatılan demokratlık ve/ veya demokrasi ideolojisini uygulamak isteyen küresel gücün pekte gizlemeye ihtiyaç duymadığı niyeti ve demokrasi dediğimiz şeye yüklenen işlevdir. Bu gün demokrasinin imkânlarıyla Müslüman toplumlar "şeffaf" hale getirilmek isteniyor. Demokrasi adına kurulacak bütün kurum ve araçlarla ki sivil toplum kuruluşlarının çoğaltılması buna matuftur Müslüman toplumların çözülmeye uğratılarak kontrol altına alınması istenmektedir. İslamın değerleri, ilkeleri, idealleriyle beraber Müslümanların hayat tarzının çözülmesi halinde; İslam dünyasının küreselleşme karşısında bir muhalif olarak kalmaya devam edeceğine inanılmaktadır. Müslümanların böyle bir durumun getirdiği sorumluluğun üzerinde yeteri kadar düşündüklerinden emin değilim.

Musa Argüç:Demokrasi.ABD, İngiltere, İsrail gibi emperyalist zihniyetin, 3. dünya ülkelerini hegemonyası altına alabilmek için kullandıkları modern bir işgal yöntemi midir.?

Abdurrahman Arslan: Makro, otoriter ve totaliter rejimler karşısında insanlar için özgür yönetilme/ yönetme imkânı olarak görünse de, günümüz medya tarafından manipüle edilen toplumlarını çözmenin siyasal "aygıtı" olma hüviyeti kazanmıştır. Çözmeyi, sadece ulus devlet düzeyinde kastetmiyorum, aynı zamanda çok daha fazla önemli saymamız gereken, toplumun değerler sisteminde de çözülmeye uğratılması demek, bir toplumun hayat tarzının, yaşama alışkanlıklarının, tüketim tarzının bütünüyle işlevsiz kılınması, toplumun bütünüyle korunmasız kılınması demektir. Günümüzün "öznesi olmayan" yeni emperyalizmi için bu önemlidir. Bugün hegemonya bir hayat tarzı olarak kendini insanlara dayatmaktadır. Oda daha tehlikeli, çok daha güçlü bir hegemonya demektir ki. Böyle bir durumdan kurtuluş, hayatı yeniden tanımlayabilirsek ancak mümkün olabilir.

8 Kasım 2007 Perşembe

MODERN İSLAM DÜŞÜNCESİNİN TENKİDİ ÜZERİNE




İlahiyatçı yazar Ebubekir Sifil’le “Modern İslam Düşüncesinin Tenkidi” üzerine konuştuk

Söyleşi: Ekker Özdemir

İslam Batılı Terakkiye Manidir

Hocam, modern İslam düşüncesini oluşturan etkenlerin niteliğinden başlayalım isterseniz. Nedir bu etkenler ve nitelikleri nelerdir?

Modern İslam düşüncesini anlamak için önce Modernizm’i anlamak lazım. Kısaca söylersek, Aydınlanma dönemi denen süreçle ifade edilen, Rasyonalizm (mutlak akılcılığın) ön plana geldiği, (din, gelenek gibi) diğer unsurların arka plana itildiği bir anlayış. Kutsal’a ilişkin hiçbir değer ve sınır tanımayan bir düşünce.
Bu düşünce ile Batı dünyası 19. yüzyıldan itibaren kendi yolunda müthiş bir ilerleme kaydetmiştir. Bu ilerleme karşısında İslam dünyasında yaşanan şaşkınlık sonucu bir iç muhasebeye gidilmiştir. Bu muhasebe bir soruyu gündeme getirmiştir: Batı dünyası ilerliyor, İslam dünyası ise geride kaldı. Acaba bunun nedeni ne olabilir? Bizde mi bir yanlışlık var, yoksa dini algılayış tarzımızda mı? Bununla beraber can alıcı ve yıkıcı bir soru sorulmuştur: İslam terakkiye mani midir? Bu soru sorulduğu andan itibaren modern İslam düşüncesi doğmuştur. Yapılan en büyük yanlışlık da budur zaten. Biz soruyu yanlış sorduk. Ben bu soruyu sormakla büyük bir hata yapıldığı kanaatindeyim.
Modenizm ahlaksız bir anlayıştır

Neden hatadır? Nitekim bu soruyu soran insanlar (Tanzimat aydını) dinini, vatanını, ahlakını kurtarmak için yola çıkmıştır.

Bir kere Modernizm denilen ve ilerleme olarak görülen anlayış ahlaksızdır. Temelinde, yeryüzünün kuzeyini ve batısını, güneyini ve doğusunu her alanda sömürmesi vardır. Bu sömürü olgusunu gözden uzak tutarak modern Batı medeniyetini doğru anlamak mümkün değildir. “Biz de ilerlemeliyiz” demek, “Biz de sömürelim, yeryüzünün, ekolojik dengenin tahribatına, tabiattaki birçok canlı türünün yok olmasına, ozon tabakasındaki deliğin büyümesine, denizlerin, karaların, insanların kirlenmesine biz de katkıda bulunalım” demektir. Ben hep bir benzetmeyle örnek veririm. İki komşu düşünün. Biri ahlaksız ve namussuz. Bu sayede mal ve mülk sahibi oluyor. Rahat bir hayat yaşıyor. Şimdi diğer komşu kendisine şu soruyu soruyor: Neden onun hayat standartları bende yok? Bu soruyu sorduğu andan itibaren Modernizm’in kıskacına düşmüş demektir. Çünkü o andan itibaren değerler sistemi, hedefi ve kaygısı değişmiştir. Öncelenmesi gereken “ahlaklılık ve namusluluk” mudur, yoksa zenginlik ve konfor mu? İslam dünyası ikinciyi öncelediği için yanlış başladı. Oysa bizim kimliğimiz, onu dışlama üzerine kuruludur.
Modern İslam düşüncesi bir dayatmadır.

Ama uzak tutmakla ondan kurtulamıyorsun ki! Hem kötülüğü yok edip iyiliği yaşatmakla memursun. İçine girsen batıyorsun, dışında kalsan dünya hayatın zindan oluyor ve kötülüğün gücü artıyor. Bu çelişkiden kurtulamıyorsun.

Doğru, kaçmak çare değil. Ben de “kaçalım” demiyorum zaten. Eğer bu dünya iyiye, doğruya, güzele doğru değişecekse, değişmeliyse, bu, ancak Müslümanlar’ın “kendileri kalarak” hayatı dönüştürme azmini kuşanmalarıyla mümkün. Bunu söylerken “ideolojik” ve “aktivist” bir duruştan söz etmiyorum. Benliklerin, gönüllerin, değer yargılarının ve algı sistemlerinin ıslah ve ihyasından bahsediyorum. “Neden ben de onun gibi olamıyorum?” sorusu bunun için yanlış bir soru ve aslında bu soru Modernizm’in bir dayatması.

Yani Modernizm’in dayatmasıyla mı oluştu modern İslam düşüncesi?

Evet, bu bir dayatmadır. Ya benim gibi olursun ya da yok olursun.

Peki bizim kabahatimiz yok mu?

Dedim ya, bizim suçumuz kusuru dinimizde veya dini algılayışımızda aramak oldu. Bir kere terakki olarak görülen şeyin gerçekten terakki olduğunu kim söylemiş? O Batı’nın (ahlak ve değerden yoksun) ilerleyişidir. (Dikkat edin, “ilerleme” kelimesinin ne büyük bir imajinatif gücü var! Siz hiç, “ gelin şu ‘ilerleme’ denen şeyi bir tartışalım. İyisiyle, kötüsüyle, artısıyla, eksisiyle masaya yatıralım” diyebilen birine rastladınız mı?) Ben diyorum ki, bu anlamda bir terakkiye İslam manidir.

Hangi terakkiye?

Batılı anlamdaki terakkiye. Hormonsuz ve katkı maddesiz yiyeceğin bulunmadığı, ahlak ve maneviyatın köşe bucak sürüldüğü, çıkar ve sömürü üzerine kurulu terakkiye. Hiç düşündünüz mü ABD niçin bir “şirketler devleti”dir? Her şeyi (ahlakî ilkeleri bile) ekonominin belirlediği bir ortamda, evet ilerlersiniz, ama hala “insan” olarak kalıp kalmadığınız bence şüphelidir. Bugün düşünün ki, İslam dünyasının elinde en son teknoloji olsun. Biz atom bombası veya nükleer silah yapamayız. Neden? Çünkü İslam’ın savaş hukukuna ve ahlakına aykırıdır. Kadınlara, çocuklara, yaşlılara, din adamlarına, sizinle savaşmayanlara dokunamazsınız. Peki bunları yapmadan nasıl kullanacaksın atom bombasını?
Kendi düşen ağlamaz

O halde biz her halükarda yenilmeye mahkumuz.

Modern düşünce ve hayat tarzını mutlaklaştırdığımız sürece evet. Zira bu durumda başkalarının ürettiği değer yargısı, hedef, ilke, kaygı ve korkular ekseninde yaşamayı alternatifsiz olarak kabul etmiş oluyoruz. Mesele gelip sonunda kaba güce dayanıyor ve burada tıkanıyoruz. “Başkaları gelip silahıyla bizi dize getirmesin diye, biz de aynı güce ulaşmalıyız” diyoruz. Oysa bu gücün dün Anadolu’da, Vietnam’da ve Afganistan’da işe yarayıp yaramadığını görmüş olmamız gerekiyordu. Ama öylesine yoğun bir propaganda rüzgarının etkisindeyiz ki, neden korkmamız ve neye saygı duymamız gerektiği konusunda bile kendimiz karar veremiyoruz.

Kendi düşen ağlamaz diyelim mi?

Diyebiliriz, çünkü modern düşünerek kurtulacağımıza biz karar verdik.

Mesela bir buçuk asır önce Afganî’nin Renan’a yazdığa mektupta (maalesef!) İslam’ın akla gereken değeri vermediğini, hatta Müslüman kadınlara seslenerek, “Üzgünüm ama dinimiz size erkeğe verdiği kadar değer vermiyor” dediğini biliyoruz. Şimdi aynı şeyi AB karşısında yapıyor ve adeta merhamet dileniyoruz. 150 yılda hiçbir şey değişmedi mi?

Ben onu iki yüzyıl olarak söylüyorum. İki asırdır modern dünyaya ayak uyduralım dediniz. Peki ne oldu? Bugün İslam dünyası, iki asır öncesine oranla çok daha kötü durumda.
AKP’nin penceresi Batı’ya bakıyor

Peki ne yapmalı?

İslam dünyasında ciddî bir iç muhasebeye ihtiyaç var.

Ama bu iki asırdır zaten yapılıyor.

Dedim ya, sorular yanlış soruldu diye. Demek ki yanlış bir muhasebe yapılıyor.

Örneğin AKP bir iç muhasebenin ürünü değil midir?

Evet öyledir.

Peki nedir yanlış olan?

Yanlış olan şu: Muhasebenin neticesinde açılan pencerenin yönü Batı’ya bakıyor. Bu bizim zaten iki asırdır yaptığımız bir şey. Farklı bir sonuç alınabilir mi? Sanmıyorum. Çünkü başkalarının icad ettiği bir oyunu, onların koyduğu kurallarla ve onların sahasında oynuyoruz.
Din anlayışımız sakat

Doğru olan nedir peki?

Efendimiz’in tespitini hatırlayalım: “Yiyicilerin, yiyecek kabının başına birbirlerini çağırdığı gibi düşmanlarınız sizin başınıza üşüştüğünde haliniz nice olacak?” buyurmuş. Yanında bulunanlar, “Bu niçin böyle olacak; o zaman sayıca azınlıkta mı olacağız?” diye soruyor. Cevap şu: “Hayır. Bilakis o zaman sayınız çok olacak. Ama kalbinizde “vehen” bulunacak. “Vehen”in ne olduğunu sorduklarında ise söyle buyuruyor:
“Dünyaya bağlılık ve ölümden nefret.” Modernizm’in dayattığı hayat anlayışı ne üzerine kuruludur? Dünya hayatını kalıcı kılmak,konforize etmek. Ölüm bizim gündemimize sadece ya bir kaza veya hastalık, yaşlılık... durumlarında giriyor. O da bir an için. Sonra yine gırtlağımıza kadar gömüldüğümüz hayata geri dönüyor ve bıraktığımız yerden devam ediyoruz.
Şu halde doğru olan, yönümüzü tekrar ahirete çevirerek yaşamayı öğrenmek.

Din anlayışımızda da ciddî bir problem var...

Evet, hem de çok. Bir kere ait olduğumuz dini, kültürü ve medeniyeti kavrama, içselleştirme konusunda ciddi sıkıntılarımız var. Bize intikal eden ilmî bırakın “ihya”yı, “ihata” etmenin bile fersah fersah uzağındayız. Tarihi çarpık okuyoruz, dolayısıyla bugüne miyop bakıyoruz. Bakın ben Hz. Ömer’in sünnet anlayışı üzerine doktora hazırlıyorum. Görüyorum ki, bu noktada ciddi çarpıtmalar söz konusu.
Büyük bir yanlış: Dini modern yöntemlerle okumak

Bunu anlamak gerçekten zor. Türkiye’de özellikle halk ile ilahiyatçılar arasında müthiş bir uçurum var. Sürekli “siz dini yanlış biliyorsunuz. Sizinki bidat ve hurafeden ibaret.” ithamıyla karşı karşıyayız. Allah için, bu ilahiyatçıların ne farkı var bizden?

Çünkü kasdettiğiniz ilahiyatçılar dini modern yöntemlerle okuyorlar.

Yani “Din sosyal bir olgudur” diyen anlayış mı?

Evet. Modern bilimde din sosyal bilimlerin bir alt disiplini mesabesindedir. Kategorize edilmiştir yani. Bu yüzden arada fark oluşuyor.

Peki bunca iç ve dış saldırıya rağmen ehl-i sünnet itikadıyla örülü geleneksel din anlayışımız nasıl ayakta duruyor?

Bu inancın diriliğinden, bir de akıldan önce kalbe, ruha hitap etmesinden kaynaklanıyor. Modern İslam düşüncesinde akıl birinci sıradadır. Oysa ehl-i sünnet itikadında akıl nakle öncelenmez.

Önce nakil sonra akıl vardır...

Evet. Zira aklın işleyiş biçimini nakil belirleyecektir. Tersi durumda öncelikle “hangi akıl?” sorusuyla karşılaşırsınız. Aklı mutlaklaştırdığınızda inkârcı felsefeye dahi meşruiyet tanımış olursunuz. Bizim modernleşme maceramızın başlarında ortaya konan tesbitlerden biri de (bir anlamda geri kalmışlığımızın sebebi olarak) ictihad kapısının kapalı olmasıydı. Sebep böyle tespit edildi ve modern aklın öncülüğünde ictihad kapısı açıldı. Tabii bu akıl hiç sorgulanmadı. Oysa sorgulanmalıydı. Hangi akıl? Hadi aklın birinci sırayı almasını geçtik, hangi akıl birinci sıraya geçecek? İslamî akıl mı, pozitif akıl mı? Hiç düşünmeden rasyonel (pozitif) aklı birinci sıraya koyduk ve dinimize, tarihimize Batılı akılla yaklaştık. Geldiğimiz noktaya bir bakalım. Bugün başta ABD olmak üzere birçok Batılı ülkede “acaba bu teknoloji insanlığa ne sundu? Bunu bir ilerleme olarak görebilir miyiz? Teknolojisiz bir hayat mümkün müdür?” soruları soruluyor ve cevapları aranıyor. ABD’de bir insan bunu yapabiliyor, sorguluyor ortaya çıkan medeniyeti. Ama biz bunu dahi yapamıyoruz. Asıl bunu bizim yapmamız gerekiyor. Kendi medeniyetini anlayacak, Batı medeniyetini anlayacak, eksiklerini, fazlalarını çıkaracak ve yeni bir sentez ortaya koyacak.
Gazali çapında bir adam çıkmaz bizden

Yani Gazali çapında bir adam çıkarmalıyız.

Çıkmaz. Bu şartlarda mümkün değil.

Neden?

O dönemlere bir bakın. Ulema kesiminde İmam Ebu Hanife, İmam Gazali yetişmesine imkân veren bir kemiyet ve keyfiyet yoğunluğu vardı. Kalite yüksekti. Benzerleri çoktu. Gazali, İmam Şafiî, Ebu Hanife, Fahruddin Razi... gibi insanlar benzerlerinden bir adım öne çıkan kişilerdir.

Yani zemin müsaitti. Bizde olmayan şey bu mu?

Evet.

Bizden de Yaşar Nuri çıkıyor. Gelelim Yaşar Nuri ile ilgili yazılarınıza. Neden bu isim üzerinde bu kadar çok duruyorsunuz?

Benim şahsen Yaşar Nuri Öztürk ile alıp veremediğim yok. Modern İslam düşüncesi üzerine çalışma yaparken ilk bölümleri Yaşar Nuri Öztürk üzerine ayırmıştım.Yoğun talep gelince kitaplaştırmaya karar verdik ve böyle bir intiba oluştu. Bu da bir talihsizlik olsa gerek. Bu beş ciltlik bir çalışma olacak. Mesela ikinci ciltte Fazlurrahman var.
Modern zamanda İslam’ı yaşamak zor.

Bir anlayış olarak bakalım Yaşar Nuri’ye? Neden bu ısrar?

Şimdi Yaşar Nuri ve o anlayışta insanlar henüz yokken Türkiye’de modern hayat yaşayan kesimin dine yaklaşımı şöyleydi: “Biz de Müslümanız. Ama ibadet edemiyoruz. Günahkarız.” Bir saygı duyuyorlardı dindar kesime. Ama Yaşar Nuri Öztürk ve o çerçevede düşünen insanların çabaları sonucu bu insanlarda halka karşı şöyle bir düşünce oluştu: “Sizin dininiz yanlış. Siz bidat ve hurafe içinde yüzüyorsunuz. Asıl İslam bizim yaşadığımız dindir.” Bir zamanlar dinden uzak olduklarını düşünen insanlar, şimdi Yaşar Nuri’nin sayesinde asıl dindarlar olduklarını söylemeye başladılar. Dinle alakası olmayan insanların gündemine İslam’ın herhangi bir şekilde girmesi sevindirici olabilir ama bu bizim için hayırlı mıdır, şerli midir, ben o konuda pek de iyimser değilim.

Peki gelelim işin zor tarafına. Modern dünyada Müslüman olmak. Bir problem midir bu?

Evet, hem de bizim için çok ciddî bir problemdir.

Neden problemdir?

Çünkü modern zamanda İslam’ı yaşamak zor.

Neden zor?

İslam ilim ve kültür mirasımızı değerlendirecek ve reel dünyayı iyi okuyabilecek kadrolardan yoksun olduğumuz için, “kendimiz olarak” yaşamanın zorluğundan dolayı zor. Dışımızdaki hayatın dayatmalarına karşı direnç mekanizmaları geliştirmemiz zor olduğu için zor.

Peki bu zorluk nasıl aşılacak? Nedir herkesin sorduğu bu soruya cevabınız?

Bunun iki yolu var: 1- Sahih iman. 2- Salih amel. “Allah, sizden iman edip salih amel işleyenlere şöyle vaat etti: Yemin olsun ki, onlardan öncekileri sahip ve hakim kıldığı gibi kendilerini de yeryüzüne mutlaka sahip ve hakim kılacak ve behemehal onlara, kendileri için razı olduğu dinlerini kuvvetle icra kudreti verecek ve onları muhakkak korkularının arkasından güvenliğe kavuşturacak.” (Nur, 55)

ANADOLU GENÇLİK - Temmuz 2004