16 Aralık 2007 Pazar

Küreselleşme: Hayaller, Mitler, Kavgalar



Murat Çetinkaya

Popülerleşen, kutuplaşmalara konu olan ve sonunda tartışılamaz kılınan kavramlardan biri küreselleşmedir. Dünyanın giderek küçük bir köy haline geldiğini, artık hiçbir şeyin eskisi gibi olamayacağını, yaşarsak daha neler göreceğimizi sıklıkla duyuyoruz. Özellikle 90'lı yıllarda kendisine en çok atıfta bulunulan kavram haline gelen küreselleşme, popülerleşen her şey gibi içerik ve tanım konusunda muğlaklaştı. Küreselleşmenin ne olduğu, ne tip etkilerde bulunduğu, bizleri nereye götürdüğü, ne kadar yeni olduğu çok tartışıldı. Akademik ve kamusal söylemin hegemonik kavramı1 olan küreselleşme, aslında çokça tartışılıp az anlaşılan bir kavram olma yazgısından kurtulamadı. Küreselleşme; hayaller, mitler ve kavgalar arasında bir yerlerde sıkışıp kaldı.

Bu yazıda amacım, tartışmalar içinde elimizden kayıp giden küreselleşmenin, nasıl algılandığını ve tartışıldığını göstermek olacaktır. Popüler küreselleşme söylemlerini incelerken, bu söylemleri verdiği öncelikler ve yaptıkları vurgular açısından üç temel kategoride inceleyeceğim. Bunlar ekonomik küreselleşme, siyasal küreselleşme ve kültürel küreselleşmedir. Alternatif algıların var olduğunu kabul etmekle birlikte bahsettiğim üç kategorinin akademik ve popüler küreselleşmenin algılarını en kapsamlı biçimde gözler önüne serdiğine inanıyorum. Bu küreselleşme algılarının küreselleşme konusunda ideolojik pozisyonların oluşmasına katkıda bulunduğunu ve bu küreselleşme söylemlerinin etkisiyle oluşan ideolojik pozisyonların iki temel başlık altında incelenebileceğini öne sürmekteyim. Bunlar liberal kibir ve yerel-ulusalcı direnişlerdir. Söz konusu duruşların, küreselleşmenin sağlıklı bir biçimde tartışılmasını engelleyen, tartışmanın taraflarını kamplaşmaya ve taraflardan birine destek olmaya iten baskıcı bir yapıya yol açtığı kanaatindeyim. Bunun sebebinin küreselleşmenin yaşanan ve devam eden bir süreç olarak değil bir durum olarak ele alınması olduğunu iddia ediyorum. Söylemsel bir hegemonya savaşının beraberinde türev söylemleri ve dışlayıcı - anormalleştirici eğilimleri getirdiğini göstermeye çalışacağım. Bu amaçla küreselleşmeyi liberalizmle ve liberalizmin zaferiyle eşleştiren ve adına "liberal kibir" dediğim yaklaşımın "yerel-ulusalcı direniş"i nasıl doğurduğuna değineceğim.
Yazının sonuç kısmında küreselleşmenin yeniden kavramsallaştırılmasına dair öneriler getirmeye çalışacağım. Küreselleşmenin modernite ile benzer bir akıbete sahip olmasının ciddi sıkıntılar doğurabileceğinden hareketle özellikle ideolojik, kültürel tartışmalarının çerçevesinin yeniden çizilmesini gereğine değineceğim.

I. Hangi Küreselleşme: Mitler ve Tartışmalar

Küreselleşme çok yüzlü ve genel bir durumu adlandırmak için kullanıldığından, aslında birden çok küreselleşmeden bahsetmek daha sağlıklı olabilir. Ancak bu basit önermeyi çok da basit bir sınıflandırma takip etmiyor. Çünkü, çeşitli özellik ve halden hangisinin ya da hangilerinin öncelenmesi gerektiğini tespit etmek zor. Küreselleşme denildiğince öncelikle entegrasyon, küçülme, birleşme ve etkileşim akla geliyor. Bu anlamda küreselleşmenin ne olduğu üzerinde belli bir ortak kabulden bahsetmek mümkün. En geniş anlamıyla küreselleşme, sınırları anlamsız ve son derece geçirgen kılacak bir biçimde dünya üzerinde mal, hizmet, bilgi, kültürel değer ve insanların hareketliliğini tanımlıyor. Held'in tabiriyle küreselleşmeyi en üzerinde uzlaşılabilir kılan özellik, "sınır-ötesi akışkanlık".2 Küreselleşmeyi zaman ve mekanın sıkışması olarak tanımlayan sosyal bilimciler, bu sınır-ötesi akışkanlığın insanoğluna yepyeni bir zaman ve mekan tasavvurunu kazandırdığını vurgulamaktalar. Roland Robertson bu yeni tasavvurun tek bir dünya fikrine olan inancı kuvvetlendirdiğine inananlardan. Bu inanç öylesine yayılmış durumda ki küreselleşme karşıtları bile bu entegrasyonu geri dönülemez bir bütünleşmenin işareti saymaktan kendilerini alamıyorlar.3

Küreselleşme tartışmaları, küreselleşmeyi tam olarak neyin temsil ettiğinden, küreselleşmenin gerçekten yaşanıp yaşanmadığına; küreselleşen dünyada devletin ve siyasetin rolünden, küreselleşmenin yerel kültürleri asimile eden bir tek-tipleştirici süreç olup olmadığına değin çeşitli temalar üzerine yoğunlaşıyor. Bu sebeple hangi küreselleşme sorusu önemli. Küreselleşmenin temelleri ve etkileriyle ilgili vurgular, küreselleşmenin nasıl kavrandığının da işaretlerini veriyor. Küreselleşme tartışmalarını takip ederek üç temel küreselleşme algısından bahsedebiliriz. Bunlar; ekonomik küreselleşme, siyasi küreselleşme ve kültürel küreselleşmedir. Bu üç kategorinin örtüşen yönleri olduğu muhakkak. Ancak, yine de son kertede her birinin küreselleşmenin niteliği ve etkileri konusunda farklı yerlere bakıp farklı bir teorik çerçevede geliştirdikleri söylenebilir. Her sınıflandırma ve kavramsallaştırma çabasında olduğu gibi bu ayrımda da eleştirilebilecek taraflar vardır. Örneğin benim bu üçlü sınıflandırmama teknolojik küreselleşme, bilgi-tabanlı küreselleşme gibi alternatif sunanlar da olabilir. Ancak, tartışmaların yoğunlaştığı konular ve bunlardan beslenen ideolojik pozisyonlar dikkate alınınca, aslında ana caddenin üç şeritli olduğu zannederim kolaylıkla fark edilecektir.

A. Ekonomik Küreselleşme

Küresel entegrasyonun pek çoklarına göre en önemli ayağı, artan ekonomik ilişkilerdir. Dünyanın gitgide tek bir pazar haline geldiği ve işgücü ile sermayenin hızlı ve esnek bir biçimde dünya üzerinde hareket ettiği iddia edilmekte. Bu anlamda küreselleşme tartışmalarının ve bu literatürün önemli bir kısmı, küreselleşmeden ekonomik küreselleşmeyi kastediyor. Yaşanan ekonomik ilişkilerin nitelik ve nicelik açısından insanlık tarihinde yaşanmamış bir hale işaret ettiğini iddia eden ve çoğunluğu liberal eğilimli düşünürler, bütünleşen bir dünya ekonomisinin sonuçta siyasetten hukuğa birçok sahada kendi mantığını hakim kılacağını söylüyorlar. Diğer taraftan, yine küreselleşmenin ekonomik yanına öncelik veren ancak bunun karşı konulması gereken tehlikeleri olduğuna inanan diğer uç ise aslında hiç de küreselleşmediğimizi ve bugün yaşanan bütünleşmenin öyle kayda değer, eşi benzeri görülmemiş bir şey olmadığını ispatlamaya çalışıyor. Tabii bu noktada ciddi bir biçimde rakamların savaşı ve bunların çatışan yorumlarıyla karşı karşıya geliyoruz. Küreselleşme ve piyasa ekonomisi arasında kurulan bağın ne derece sağlıklı olduğunun çok fazla tartışılmadığını hemen belirtmek gerekiyor. Stephen Gill'in de ifade ettiği gibi küreselleşmenin çok yönlü yapısından ne kadar bahsedilse de özellikle ekonomik boyutunun ön plana çıkarıldığını görmekteyiz.4

Küreselleşmenin tarihi ve başlangıcına yönelik tartışmalar da bu ekonomik vurguyu gözler önüne seriyor. Küreselleşmenin başlangıcına yönelik tarih önerilerinin hemen hepsi ekonomik ilişkilerde yaşanan bir dönüşümü ya da kırılmayı temel almakta; Wallerstein'e göre küreselleşme Avrupa ülkelerinin özellikle coğrafi keşiflerin etkisiyle yeni pazarlara açılmaları ile 16. yüzyılda başlamış bir süreç. Bu süreç Wallerstein'e göre bugün hala dünya politikasının çerçevesini belirleyen dünya-sisteminin de başlangıcı.5 Bu bakışın özellikle Marksist tarihçiler ve ekonomistler arasında genel bir kabul gördüğünü söylemek mümkündür. Liberaller için kapitalist ekonominin başlangıcı sayılan bu yüzyıl, dünya çapında kaynakların kullanımı (ya da sömürülmesi) açısından bir dönüşüme işaret ettiği için küreselleşmenin dayandığı temel olarak kabul edilmekte. Küreselleşmenin 16. yüzyıla dayandırılması ve bunun üzerine Marksist ve liberal eğilimli düşünürlerin ittifak etmeleri, aslında farklı diskurların nasıl olup ta benzer bir analiz ve söylem inşası sürecinden geçtiklerini göstermesi bakımında ilgi çekici. Liberal kibir diye tabir ettiğim ideolojik pozisyonu irdelerken daha detaylı değinmeye çalışacağım bu yaklaşım, aslında liberaller açısından bugün içinde yaşadığımız durumu liberal ekonomi ve demokrasinin zaferi olarak sunmanın da yolunu açıyor. Yaşadığımız çağın sömürü ve eşitsizliğin çağı olduğuna inananlar içinse küreselleşmeyi kapitalizmle ilişkilendirmek, suçlunun tespiti ve kınanması için önem arz ediyor.

Küreselleşmenin başlangıcıyla ilgili bir diğer teklif ise 20. yüzyılın başında yaşanan ve Büyük Kriz'e değin devam eden liberal ticaret çağıdır. Williamson özellikle I. Dünya Savaşı sonrasında serbest piyasa ekonomisine dönük bir konsensüsün oluştuğundan yola çıkarak küreselleşmenin en önemli parçası olan ekonomik entegrasyon yolunda insanlık tarihinde ilk kez ciddi bir fikir birliğinin olduğuna değiniyor.6 Büyük Kriz sonrasında bu trendin tersine döndüğünü ve korumacı ekonomik politikaların tekrar gündeme geldiğini belirten sosyal bilimciler ise Williamson'ın erken davrandığı kanaatindeler. İkinci Dünya Savaşı sonrasında ülkeler arasında yaşanan ticaretin ve sermaye akışının hızla artmasından yola çıkan bazı sosyal bilimciler, o tarihten günümüze yabancı yatırımların ve sermaye hareketliliğinin artan bir seyir takip ettiğini, bunun da küreselleşmenin ana damarını oluşturduğunu savunuyorlar. Bu süreci alt bölümlere ayırmak ve özellikle 1970'lerdeki Petrol Krizi'ni takiben ekonomik işbirliklerinin gündeme geldiğini ve 80'li yılların bunların kurumsallaşması yolunda kritik adımların atıldığı dönem olduğunu düşünenler, küreselleşmenin başlangıç çizgisini iyice yakınımıza çekiyorlar.
Başlangıcı konusundaki tartışmalar her ne kadar nihayetsiz kalsa da temel vurgunun ekonomik faktörlerin ortaya çıkardığı yeni ve bütünleştirici dinamikler olduğu görülüyor. Bu anlamda bugünkü durumun ciddi bir entegrasyona işaret ettiği tezinden yola çıkılarak buna bir tarihsellik katılmaya çalışılıyor. Örneğin Stephen Gill'in 1995 tarihli makalesinden o günler için toplam 72 milyon kişinin çokuluslu şirketlerde istihdam edildiğini öğreniyoruz. Bunun ortaya yüksek sermayeli ve bilgi-yoğun yeni bir sektör ortaya çıkardığına değinen Gill, 90'lı yılların başında 300 büyük çokuluslu şirketin dünyadaki ekonomik kaynakların dörtte birine hükmettiğini belirtiyor. 1992 itibariyle toplam 37.000 çok uluslu şirketin yaklaşık 170.000 yan kuruluşa sahip olduğunu dile getiren Gill, bu rakamın 1970'li yılların başında sadece 7.000 olduğuna dikkat çekiyor.7 Aslında bu rakamları bir kenara bırakıp özellikle dünya ülkelerini kasıp kavuran ekonomik krizler bile tek başına düşünüldüğünde, artan bağımlılık ve etkileşim rahatlıkla fark edilebilir. Uzakdoğu'da, Rusya'da geçtiğimiz yıllarda yaşanan ve halihazırda Arjantin örneğinde tekrar gündeme gelen krizler, dünyanın bir köşesinde yaşanan çalkantının dalgalarının bambaşka sahilleri dövebileceğini ve bunun neticesinde zincirleme krizler doğabileceğini göstermektedir.
Ancak, bu entegrasyonun gerçekten yaşanıp yaşanmadığı konusunda ciddi itirazlar olduğunu da belirtelim. Örneğin Paul Hirst, bahsedilen ekonomik entegrasyon trendinin aslında küreselleşmeyi göstermekten uzak olduğuna ve birkaç büyük ekonominin artan etkinliğinin, tüm dünyaya mal edilmeye çalışıldığına inananlardan.8 Benzer düşünceleri paylaşanlar, özellikle Amerikan sermayesinin, ülke sınırlarını aşıp dünyaya yayıldığını; bunu yaparken işgücü maliyetlerini ve pazar imkanlarını göz önünde bulundurarak bazı faaliyetlerini gelişmekte olan ülkelere kaydırdığını; ancak bu yayılmanın dünya çapında yaşanan bir ekonomik birliktelik olarak sunulmasının amaçlı bir saptırma olduğunu belirtiyorlar. Küreselleşme iddiasına bir diğer itiraz ise çok-uluslu şirketlerin, ortak bir ekonomik çıkarı, Amerikan ve Batı Avrupa sermaye egemenliğini yansıttığı yönünde. Bu itirazı dile getirenler, bir yandan da ticaretin her zaman ülke ekonomilerinde önemli bir paya sahip olduğunu belirterek, bugün sadece teknolojinin yardımıyla daha hızlı gerçekleştiğini belirtmekteler. Dünyanın birçok bölgesinin küresel ekonomiden "nasib"ini tam olarak almadığı ve bu sebeple küreselleşmenin tamamlandığına dair yargıların yanlış olduğu da eleştiriler arasında.

Ekonomik küreselleşmeyle ilgili her iki taraf arasında bir rakamlar savaşı gözlendiğinden bahsetmiştim. Gill'in entegrasyonun gerçekleştiğini ispat için kullandığı verilerin karşısında, ekonomik küreselleşmenin abartıldığını savunanlar da bu sürecin hiç de yeni bir şey olmadığını ispata çalışmaktalar. Hemen belirtmek gerekir ki bazı açılardan rakamlar da onlardan yana. Örneğin Çağlar Keyder'in de değindiği gibi sermaye birikiminde yabancı yatırımın payı ve göç rakamları aslında bugün 1900'lerin gerisinde olduğumuzu gösteriyor.9 Yirminci yüzyılın başında Yeni Dünya'ya çok yoğun bir göç dalgasıyla milyonlar akın etmişti. Ayrıca, ülkeler arası ticaret rakamları da ekonominin geneli içinde kayda değer bir yekün tutuyordu. Bu iddialara yine rakamlarla ve eleştirilerle karşı çıkan ekonomik küreselleşmeciler, yaşanan entegrasyonun hızı ve tarzının yeniliği konusunda ısrarcılar. Çünkü, bazı rakamların gücünü arkasına alan ekonomik küreselleşme karşıtlarının, yaşanan değişimin niteliğini gözden kaçırmak gibi vahim bir hata yaptıklarını da ortada. 20. yüzyılın başında, özellikle Yeni Dünya'ya yaşanan göçle bugün dünyanın her yanından eğitimli kitlelerin daha iyi eğitim ve iş motivasyonuyla gittikleri yerlere yaptıkları katkının boyutu çok farklı.

B. Siyasal Küreselleşme

Küreselleşme tartışmalarının ve algılarının şekillendirdiği bir diğer küreselleşme kavramlaştırması ise, Siyasal Küreselleşme olarak adlandırılabilir. Ekonomik küreselleşme ile yakından ilintili olmakla birlikte Siyasal Küreselleşme tartışmaları, uluslararası arenada yaşadığımız dönemin ne olduğu ve bizi nelerin beklediği sorularını, siyasal organizasyonların durumu ve bunların birbirleriyle ilişkileri açısından ele alma eğiliminde. Siyasal Küreselleşmenin temel sorularını şöyle özetleyebiliriz: Küreselleşen dünyada en önemli politik aktör ulus-devlet mi yoksa ulus-devlet üstü ve/veya uluslararası organizasyonlar mı? Küreselleşmenin getirdiği entegrasyon, küresel ve merkezi bir yönetimi mümkün ve gerekli kılıyor mu? Artan iletişim ve etkileşimin demokrasi ve özgürlükler sahasında ne tip yenilikler getirmesi beklenebilir?

Küreselleşmenin siyasi boyutuyla ilgili tartışmalar otorite ve hükümranlık sınırları üzerinde odaklanıyor. James Rosenau bahsi geçen tartışmalara en kapsamlı katkılardan birini yapan siyasal bilimci olarak artık yeni ve sınırlandırılması zor otorite sahalarının oluştuğu kanısında.10 Her geçen gün ulusal ve uluslararası olan arasındaki sınır gözden kaybolmaktadır. Rosenau'ya göre küreselleşme ve yeni durumla ilgili esas mesele, siyasetin sınırlarına ve işleyişine dair yıllardır zihnimizi şekillendiren bazı kavram ve kalıplardan sıyrılma zorluğudur. Ulus-devletin temel aktör kabul edilmesi sebebiyle bugüne değin ulusların iç meselelerinin dış politika olay ve oluşumlarından farklı bir dinamizme ve mantığa sahip olduğu kabul edilegelmiştir. Oysa yaşanan küreselleşme, Rosenau'ya göre, yeni (global) bir bakışı zorunlu kılmaktadır. Parçalanma ve entegrasyonun eş-zamanlı gerçekleştiğini düşünen Rosenau küreselleşmenin ortaya çıkardığı hale İngilizce'de entegrasyon ve parçalanma tabirlerinin birleşiminden oluşan yeni bir kavramı, "fragmegration" demeyi tercih etmektedir.11 Artık sınırlar daha geçirgendir. Ulus-devletlerden sivil toplum örgütlerine çok sayıda aktör vardır. Temel sorunlar ise, her ferdi ilgilendiren sayısız meseleden oluşmaktadır. Bunun yansıması ise çalkantı ya da düzensizliktir. Bu gelişmeye yol açan etkenlerin başında bireylerin daha fazla analitik yeteneğe sahip olmalarının ve daha fazla bilgilenmelerinin geldiğine inanan Rosenau, bunun sonucunda artık devletlerin ve diğer otorite merkezlerinin performanslarıyla değerlendirildiklerini söylemektedir.12

Dağınık ve çok merkezli bir yapının doğduğu kanaatinde olanlar için ulus-devlet artık tarih sahnesindeki rolünü tamamlamak üzeredir. Ulus-devletin artık tarihin en önemli aktörü olma ayrıcalığını yitirdiğini belirtilerek ortaya çıkan yeni yapının ulus-devletin düzenleyici rolüne artık ihtiyaç hissetmediğini öne sürülmektedir. Yine de ulus-devletin artık tamamen anlamını yitirdiğini öne süren radikal düşünürlerin pek fazla olmadığını belirtmek gerek. Ulus-devletle ilgili tartışmalar, daha ziyade bu tarihsel kavramın artık giderek güç ve hükümranlık erozyonuna uğradığı iddiası üzerinde yoğunlaşıyor. Bu bakışa göre teknolojik değişim ve buna eşlik eden ekonomik entegrasyonun geleneksel yapılarla, alışılmış çözümler ve eski otorite merkezlerince kavranılmaları ve kontrol altına alınmaları mümkün değildir. Milli bilinç, ulusal çıkar ve benzeri nosyonların artık 19. yüzyıldaki ilerlemeci rollerini tamamladıkları ve bugün tek kelimeyle statükoyu temsil ettikleri öne sürülmektedir.13 Ulus-devletin kendi sınırları içerisindeki topluluk üzerinde kurduğu hakimiyet, derinden sarsılmaktadır. Çünkü artık bireyler, vatandaşlık bağı ile sadece kendi devletlerine bağlı ve bağımlı değiller. Ulus-devletlerin kararlarını kontrol edecek, yeri geldiğinde hükümsüz kılacak uluslararası güç merkezleri var. Bunlar ulus-devletin gücünün ve yetkilerinin bir kısmını devralmış durumdalar. Bu yargıda ulus-devletin ideolojik bir aygıt olarak rolünü tamamladığına inanılmasının büyük payı olduğu görülüyor. Buna göre ulus-devlet, kapitalizmin bir aşamasında kitleleri pazara entegre etmenin aracı olarak çıkmış, siyasi bir aygıt. Kitlelerin yığın ve teba olmaktan çıkıp vatandaş olmalarına giden yolda eğitimden düzenli orduya, ortak hukuktan piyasa ekonomisine değin birçok adımı devlet attı. Bu devletin, toplumsal bütünlüğü sağlama yolundaki en büyük gücü ise başta milliyetçilik olmak üzere kitlelere ortak geçmiş ve ortak gelecek duygusunu aşılayan ideolojilerdi. Bu ulusçu ideolojiler tarihin bir devresinde kanlı savaşları da doğuran ciddi ayrışmalara ve bölünmelere sebep oldular. Ancak bugün devletin elindeki güç ve bu ideolojinin sağladığı farklılık duygusunun giderek törpülendiği düşünülüyor.

Bunun karşısında ise ulus-devletin hala vazgeçilmez bir güç olarak dünya siyasetine yön vermekte olduğuna inanan ve uluslararası örgüt ve organizasyonların aslında ulus-devletlerin inisiyatifi ile ayakta durduklarını düşünen sosyal bilimcilerin sayısı hiç de az değildir. Bunlara göre, ulus-devlet hala dünya sisteminin temel belirleyicisi rolünde. Küreselleşmenin getirdiği problemlerle başa çıkma gücüne sahip olduğuna inandıkları devleti ekonomik, siyasi ve askeri açıdan tehdit edebilecek bir kurumsal yapı yok. Bu görüşte olanlar için küreselleşmeyi ulus-üstü örgütlerin doğuşuyla irtibatlandıranlar aceleci davranmaktalar. Aslında sona ermiş ve tamamlanmış bir süreçten değil, olsa olsa bugün bile devam etmekte olan bir "karma model" den bahsedilebilir. Bir yandan entegrasyon yaşansa da diğer taraftan bölünme ve parçalanmalar gözlenmektedir.

Uluslararası örgütlerin etkisinin arttığına dair argümanlar ise, devletin önemini savunanlarca basit bir algı yanılması olarak tanımlanıyor. Uluslararası örgütlerin ulus-devlet temelinde organize olduklarına dikkat çeken bu sosyal bilimciler, bu örgütlerde alınan kararların uygulanabilirliğinin yine devletlerin onayına bağlı olduğunun altını çiziyorlar. Gerçekten de uluslararası arenada 20. yüzyılın başından bu yana Milletler Cemiyeti ile başlayıp Birleşmiş Milletler ile devam eden, UNESCO'dan ILO'ya çeşitli alt dallara bölünen uluslararası organizasyonlara yönelik en büyük tehdit, bu organizasyonlarda alınan kararların uygulanmasında yaşanan problemlerdir. Alınan bir kararın uygulanabilirliği, aynen ulus-devlet modelinde olduğu gibi gerektiğinde yaptırım ve cezalandırmayı gerektiriyor. Oysa bu yönde bir güç tam anlamıyla oluşturulabilmiş değildir. Birleşmiş Milletler ve NATO bünyesinde bazen düzenlenen operasyonlara dair tartışmalar; çifte-standart suçlamaları ve sonuçsuz kalan çabalar herkesin malumu.

Devletin tarih sahnesinden çekildiğini iddia edenlerin karşısında, devletin hiç de o kadar güç kaybetmediğini ispata çalışanlar kadar, yaşanan sürecin aslında devleti daha da güçlü kıldığını öne sürenlere de rastlıyoruz. Charles Tilly küreselleşme sürecini bu yönde algılayanların başında geliyor. Tilly, küreselleşme ile birlikte yeni sorunların gündeme geldiğini dile getirerek insan haklarından standart kurallara değin pek çok hedefin gerçekleşmesi için devletin elinde halihazırda tuttuğu güçle daha kritik bir varlık haline geldiğine inanıyor.14 Devletin gücüne yönelik bazı tehditler ve devletler sisteminde bazı değişimler olduğunu kabullenmekle birlikte bazı sosyal bilimciler, bunun bir yeniden düzenleme olduğu konusunda ısrarcılar. Mevcut sistemin bazı yönlerden değişiklik ve düzeltmelere uğradığını, ancak bu değişikliklerin devleti, merkezi siyasal aktör rolünden koparmadığını düşünüyorlar. Devlet artık farklı görevlere sahip olsa da yine de yapacak çok şeye sahip addediliyor.

Özetle söylemek gerekirse, küreselleşmenin siyasal boyutuna dair en önemli ve kayda değer tartışmada, yani ulus-devletin konumu hakkında, taraflar temel olarak hükümranlık ve fonksiyon kavramları üzerinde duruyorlar. Bu tartışmanın belkemiğini takip edebilmenin yolu ise Çağlar Keyder'in tespitiyle, sosyal bilimlerin iki tanıdık kavramına geri dönmemizi gerekli kılıyor: Westphalia ve Weber.15 1648'de imzalanan Westphalia Antlaşması, ulus-devletin en yetkin siyasi aktör olarak tanımlanmasının başlangıcını ifade ediyor. Bu anlaşmayla devletlerin birbirlerinin iç işlerine karışmaması, karşılıklı olarak birbirlerinin tüzel kişiliklerini kabul etmeleri, devletin kendi halkı üzerinde tek yetkili güç sayılması gibi konularda mutabakat sağlanmıştı. Weber ise bu otonom devletin örgütlenmesinin ve işleyişinin ana hatlarını çizdi. Weber'e göre ulus-devlet, akılcı bir bürokrasi tesis ederek hakimiyetini kurmak ve meşruiyetini temellendirmek zorundaydı. Bu kriterler göz önünde bulundurulduğunda devletlerin hala birbirlerini, en azından kağıt üzerinde, hükümran ve muhatap kabul ettiklerini söyleyebiliriz. Ancak, uluslararası organizasyonların devletlerin bu hükümranlık haklarını sınırladıklarını da görmezden gelemeyiz. İnsan haklarından işkenceye birçok konuda uluslararası bir denetim için çabalar var. Bu tarz uygulamaların ulus-devletlerin rızası ile mümkün olduğu ve anlaşmalardaki tarafın yine devlet olduğu iddiası ise bir noktayı tam kavrayamıyor. Devletleri bu anlaşmalara ve prensiplere uymaya iten bir havanın ve baskı ortamının oluştuğu gözden kaçırılıyor. Kısacası, devlet kendi halkı üzerinde sınırsız ve denetim kabul etmeyen bir tasarrufa sahip değil. Aslında, buna belki hiçbir zaman tam olarak sahip de olabilmiş değildi. Artık devletler kendilerini belli düzenlemelerin dışında tutamıyorlar. IMF politikaları bunun en tipik örneği. Ancak yine de küreselleşmenin bu etkisinin eşit ve adil dağılmadığını da unutmamalıyız. Çin'in insan hakları konusundaki tutumunu, ona göre nispeten daha güçsüz bir Üçüncü Dünya ülkesinin ısrarla sürdürmesi beklenemezdi. Çifte-standart ve çıkar ilişkileri de meselenin ayrı bir yönü. Dünyanın pek çok yerindeki uygulamaya farklı tepkiler gelebiliyor. Bunda özellikle Birleşmiş Milletler bünyesindeki hakim kliğin ve elbette tek süper güç olmanın -şu an için- keyfini çıkaran ABD'nin çıkarları da etkili oluyor.

Siyasal Küreselleşme ya da küreselleşmenin siyasal alanla ilgili algılamalarının önemli bir diğer alt başlığını, geleceğe yönelik tahminler ve özellikle demokratik bir yönetimin ortaya çıkma ihtimali oluşturuyor. Bu konularda da ciddi ayrılıklar yaşanmakta. Küreselleşmenin global bir demokratik açılımı beraberinde getireceğine inananlar kadar bu sürecin kendi içinde tek-tipleştirici bir totaliterlik taşıdığını düşünenler de mevcut. Rosow'un tabiriyle demokrasi, küreselleşme içinde çeşitli biçimler ve karışık yollarla dolaşıyor.16 Küreselleşmenin demokratikleşmeye katkıda bulunacağına dair inancın en tipik temsilcisi olarak David Held'i göstermek mümkün. Held, yeni bir modelin ortaya çıktığına inanıyor ve bunu "kozmopolitan demokrasi modeli" olarak tanımlıyor.17 Ulus-devletlerin uğraşmakta yetersiz kaldıkları finansal akışlar, çevre problemleri ve benzeri konuların, devletlerin otoritelerinin sorgulanmasına yol açacağını belirten Held, zamanla demokrasinin küresel hakimiyetinin kurulabileceğini ileri sürüyor. Bunun için ilk aşamada uluslararası hukukun ve bu hukuku uygulama gücüne sahip kurumların oluşması gerektiğine inanan Held, kısa vadede Birleşmiş Milletler'in koordinasyon rolü üstlenebileceği kanısında. Uzun vadede ise, özellikle teknolojinin yardımıyla, halkın değişik düzeylerde karar alma mekanizmalarına doğrudan katılabileceğini düşünen Held, global bir parlamentoyu da hedefleri arasında sayıyor.

Held'in bu oldukça iyimser vizyonunu paylaşmayan çok sayıda insan olduğu muhakkak. Küreselleşmenin içerisinde totaliter bir yan barındırdığına inananlar için gelecek, demokrasi açısından çok da olumlu bir tablo çizmiyor. Bu aşamada belki de tartışılması gereken, demokrasinin ne tarz bir toplumu ve insanı gerekli kıldığıdır. Küreselleşme, böyle bir toplum ve insan için var olma imkanlarını arttırıyor mu azaltıyor mu? Bu soru üzerinde yoğunlaşıldığı takdirde ne tip bir dünyaya doğru yol aldığımızı kavramamız daha kolay olabilir. Yine de sosyal olayların beklenmeyen ve hedeflenmeyen sonuçları olageldiğini unutmamak gerekiyor. Kısacası, gelecek yüzyılın demokrasinin zaferi mi yoksa hezimeti mi olacağına karar verebilmek o kadar da kolay değil.

C. Kültürel Küreselleşme

Küreselleşme ile ilgili en hararetli tartışmalar küreselleşmenin kültürel boyutuna dair olanlardır. Küreselleşmenin beraberinde belli bir yaşam tarzını ve kültürü getirdiği konusunda bir uzlaşmadan bahsedebiliriz. Özellikle kitle iletişim araçlarının açtığı saha ile kültürler arasında kayda değer bir etkileşimin doğduğunu görmemek mümkün değil. Tartışmalar küresel kültürü neyin temsil ettiği ve bunun ne derece evrensel ne derece Batılı olduğu üzerinde yoğunlaşıyor.
Kimilerine göre "Mc Donaldization" ile karşı karşıyayız. Hergün çok daha fazla insan, içecek olarak Coca Cola'yı tercih ediyor. Her gün artan sayıda insan jeans giyiyor; başkalarıyla İngilizce iletişim kuruyor. Birçoklarına göre bu, belli bir yaşam tarzının kitlelerce daha fazla tüketilmesi demek. Sklair'in tabiriyle ideolojileşmiş bir tüketim kültürü dünya üzerindeki egemenliğini günden güne sağlamlaştırmakta.18 Bu öyle bir kültür ki kendisine temel olarak hemen her şeyi metalaştıran bir tüketim kültürünü seçerken diğer taraftan da kitlelerin kolay tüketimine uygun biçim ve tarzlarda kendisini sunuyor. Geri dönüşümden uzak bir ürün çeşitliliği söz konusu. Kullanımı pratik bu kültür nesnelerini çabucak tüketip atmanız mümkün. Bir bakıma fast-kültürün hakimiyeti bu. MTV'den CNN'e özelikle global televizyon kanallarıyla bu kültüre ait simgelerin hızla dolaşıma sürüldüğünü görüyoruz. Hız ve tüketim bu sürecin anahtar kelimeleri.

Küresel kültürün bu hızlı yayılışını tehdit olarak algılayan çeşitli inanış ve kültür grubundan insanlar, küresel kültürün homojenleştirici yönünü vurgulayarak bu kültürel yayılmayı emperyalizmin yeni bir türü olarak adlandırıyorlar. Tomlinson'ın da belirttiği gibi bu eleştirel bakış, adına küreselleşme denen şeyin tekdüze bir kültürün hegemonyası anlamına geldiğini savunuyor. Bu hegemonya, dünyanın kültürel zenginliğine de ciddi bir tehdit arz ediyor. Küreselleşme karşıtlarına göre küresel kültür, emperyalizmin hiyerarşisini, belli kültürel değerlerin artan hakimiyetini ve tüketim kültürüne yaslanan Amerikan değerlerinin yayılmasını sembolize ediyor.19
Küreselleşmeyi Batılılaşma olarak görme eğiliminin özellikle Batıyla kültürel, ekonomik ve siyasal rekabeti olan; belki de daha doğru bir ifadeyle, Batı'nın bu sahalardaki tehdidi altında yaşayan toplum ve gruplarda ortaya çıktığını görmekteyiz. İngilizce'nin yaygınlaşması, giyim kuşam tarzları, kitle iletişim araçlarının gücü ve diğer gelişme ve sembollerle izi sürülen bu küresel kültürün Batılılaşma olarak adlandırılmasının, beraberinde bazı teorik ve pratik problemleri de getirdiğini söyleyebiliriz. Bunlardam biri, Batının ve Batılılaşmanın homojen, tamamlanmış bir olgu olarak sunulması. Tomlinson'ın da değindiği gibi her ne kadar Batılılaşma çoğunlukla içinde birşeylerin seçilebileceği bir menü olarak değil, bir "sosyal paket" olarak geliyorsa da, Batılılaşma kavramı söylenildiği kadar geniş ve iç tutarlılığa sahip bir kavram değildir.20 Batı'nın geldiğimiz noktada hakim değerleri temsil ettiği muhakkak. Ancak bu, Batı'nın bizzat kendi içinde gözlemlenen farklılaşmaların olduğunu ve Batı dediğimiz medeniyetin ya da kültürün oluşmaya/oluşturulmaya devam ettiği gerçeğini unutturmamalı. İkinci problem, Batılılaşma ve Batı'nın kültürel hegemonyasına dair tezlerin tek taraflı bir kültürel akışı öngörmeleridir. Batı'dan çevreye doğru yayılan kültür değerleri ve ürünlerinden bahisle, Batı-dışı toplumların bu akışın pasif nesneleri olduğu varsayılıyor. Oysa yine Tomlinson'ın da detaylandırdığı gibi, kültürel bir akıştan değil, olsa olsa etkileşimden bahsetmek gerekir. Değerlerin iletilmesi sırasında taraflar bunları yeniden yorumlamakta, adapte etmekte, bazı şeylere karşı çıkmakta ve hatta reddetmektedir. Bu anlamda verilen tepkiler, tarafların kendi değer ve duruşlarını yeniden gözden geçirmelerine sebep olmaktadır. Batı hegemonyasıyla ilgili tartışmalarda bir diğer husus, gizliden gizliye bir Batı üstünlüğü fikrinin Batı muhaliflerine bile sirayet etmiş olmasıdır. Karşılaşılan şeyin baş edilmesi ve etkisinden kurtulunması çok zor, hatta imkansız bir güç olduğu düşünülüyor. Bu da Batı-dışı kültürlere yönelik süregelen "otantik ama aşağı kültür" yaklaşımının en tehlikeli yönüdür.

Kültürel küreselleşme ile ilgili kayda değer bir başka nokta, küreselleşmenin aynı anda hem bütünleşme hem de parçalanmayı beraberinde getirdiğine dair vurgulardır. Ekonomik küreselleşme ile ilgili olarak da benzer şeylerin söylendiğini görmekteyiz. Bir yandan ülkeler arasındaki sınırları anlamsızlaştıran mal, bilgi ve insan akışı yaşanırken diğer taraftan AB'den NAFTA'ya bölgesel ekonomik bloklar oluşturulup dışarıya karşı set çekilmekte. Kültürel sahada da benzer bir durumla karşı karşıyayız. Küreselleşme ve homojenleşme ile başbaşa giden yerelleşme çabaları var. Aslında birbirini besleyen iki eğilimden bahsediyoruz. Adına küyerelleşme (glocalisation) de denilen bu süreçte, yerel kültürel değerlerin kutsanması ve bunlara yönelik bir korumacılığın doğduğunu görmekteyiz. Fast-food'un bayağılığından ve sıradanlığından bıkanların yerel mutfaklara yönelmesi, Hollywood yapımı filmlerden usananların İran sinemasında estetik duygularını tatmin etme çabaları ve daha bir çok örnek. Tabii bu tarz daha bireysel tepkilerin dışında asıl inceleme konusu olması gereken şey herhalde yerel kültürler bazında örgütlenen toplumsal hareketler ve bunların ideolojik yapıları.

Kimlik politikaları başlığı altında çok sayıda akademik çalışmaya rastlıyoruz. Bunların önemli bir kısmının son yirmi yılda oluşturulması ve hatta Yeni Sosyal Hareketler literatüründen beslenerek kapsamlı bir analize kalkışmaları tesadüf değil. Küreselleşme ve kimlik kaybı meseleleri, yerel direniş noktalarının oluşumunda etkili faktörler. Bu meseleler ise özellikle son yirmi yılda daha hararetli bir biçimde tartışılmaya başlandı. Bauman'a bakılırsa bu kimlik bazlı hareketler yaşanan hızlanmanın ortaya çıkardığı hoşnutsuzluklardan ibaret. Bauman'a göre bireyler, nereye ait oldukları konusunda kuşku duydukları zaman kimliklerini hatırlamaktalar.21 Benzer bir yaklaşımın oldukça yaygın olduğunu belirtelim. Kimlik tabanlı hareketlerin (dini, ulusal vs.) ortaya çıkışını, yaşanan değişimin hızından kaynaklanan "yerinden edilmelere" (displacement) bağlayan çok sayıda sosyal bilimci var. Belli ölçüde haklı olduklarını kabul etmek gerekiyor. Yaşanan etkileşim sırasında kendi özelliklerini yitirme kaygısının, çeşitli referans noktaları etrafında birleşen ve bu referans noktalarını dünya görüşleri ve kimlik tanımları açısından temel kabul eden kişi ve grupları tepkiselliğe itmesi doğal.
Söylemler arasındaki ilişkinin doğasına dair türev söylem literatürü önemli veriler sunuyor. Türev söylem kavramı, esasen Hint yarımadasındaki milliyetçilikle ilgili çalışmalarla beslenmiş, ardından genel olarak kolonileşme sonrasındaki söylem oluşumunun (özellikle milliyetçiliğin) analizini esas almıştır. Temel vurgu milliyetçilik düşüncesinin ve bunun etkisindeki tarih yazıcılığının egemen söylemin etkisinden kurtulamadığıdır. Örneğin Partha Chatterjee kolonileşme sonrasındaki milliyetçi düşüncenin politik egemenliğe sahip olmakla birlikte söylem bazında kendi kavramlarını ve söyleminin çerçevesini kolonyal gücün söyleminden devşirdiğini iddia etmektedir.22 Bu yaklaşımını küreselleşmeyle ilgili kültürel tartışmalara da uygulayabilmek bir ölçüde mümkün. Fikirlerin ve en genel anlamıyla söylemin diyalojik bir şey olduğunu ve sözün imkanları ve sınırlarından etkilendiğini söyleyebiliriz. Kendini muhalifiyle sürekli bir etkileşim ve hatta savaş içinde gören bir yaklaşımdan kurtulabilmek oldukça zor. Bunda yazının ilerleyen kısımlarında değineceğim liberal kibirin de önemli bir payı var. Karşıtlıklar temelinde kurulan bir söylemin ciddi handikapları olduğu muhakkak. Kendi değerlerini "karşıtı gibi olmamak" ve hatta karşıtının tam tersi olmak gibi dar bir alana hapseden yaklaşımın, kendisi olarak var olabilmesi ve sağlıklı gelişebilmesi pek mümkün değil. Varlık iddiasının, kendi içinde belli bir farklılık iddiası taşıdığı yadsınamaz. Ancak, kurulan ilişkinin yönü ve tarzı yanlış. Öncelikle tüm varlığını tek bir muhalife bağlamak, bu muhalifi de sürekli ayakta tutup beslemek anlamına gelir. Oysa çok boyutlu bir dünyada yaşıyoruz. A'nın B ile uzlaşmazlığına bakıp A ve B'yi birbiriyle hiçbir biçimde örtüşmeyen kümeler olarak tanımlamak; ve yine A'nın sadece B ile problemi olduğunu düşünüp çeşitli sahalarda ayrılıkları olabileceği C, D ve diğerlerini sırf B ile olan benzer tarzdaki problemli ilişkilerinden dolayı yakın ve aynı safta görmek ciddi bir algı yanılmasıdır. Gerçek vakalardan bahsetmek gerekirse, İslam medeniyetinin ve İslami değerlerin sadece Batı-gibi olmayan ve hatta Batı'ya her sahada karşı olan değerler olarak sunulması sakıncalıdır. Aslında bir yönüyle bu Batı'ya hak etmediği bir rütbenin de verilmesidir. Batı, (ki böyle bir genel kategorinin de problemli olduğunu kabul etmek lazım) İslam'ın sunduğu düşünce, inanç ve ahlak değerlerinin kapsayıcılığı karşısında son derece dar bir alanı ifade ediyor. Bu tarz bir karşıtlık kurulması sonuçta hemen her sahada adeta birbirine yakın iki değerin karşılaştırılması oluyor. İşte bu yönüyle mevcut dünya düzenine ve küreselleşmeye yönelik İslam'ı temel alan bazı söylemlerin, aslında bir çok açıdan türev söylem konumuna düştüklerini görmek zorundayız.

Ancak burada şöyle bir tuzağa da düşmemek gerekiyor. Bu kimlik tepkilerine bakılarak genellikle Batı karşıtlığı sebebiyle bir türev söylem konumuna düştükleri fikri, kolaylıkla bir ideolojik araç olarak kullanılmaya müsaittir. Kısacası, Batı'nın önermeleri ile herhangi bir benzerlik tespit edildiğinde hemen bir el çabukluğu ile "İşte türev söylem. Hani nerede orijinalite?" tarzı tepkiler ve suçlamalarla karşılaşabiliriz. Karşılaşıyoruz da. Şunu kabullenmek gerek. Etkiden, tepkiden uzak bir şekillenme mümkün değil. Sonuçta belli değerlerin hayata yansımasından ve pratiğe dökülmesinden bahsediyoruz. Bunun çevre faktörlerinden ve diğer medeniyetlerden etkilenmemesi mümkün değil. Hele bugünün teknolojisi ile hemen her sahayı kendisinin ilan eden bir yaklaşımın karşısında, bu tarz bir etkileşimden uzak durmak neredeyse imkansız. Ama şunu da gözden kaçırmamak lazım. Türev söylem oluşumu aşamasında bile aslında egemen söylemin de bir bakıma bir türev söylem olduğunu söyleyebiliriz. Çünkü yukarı da değindiğim gibi, etkileşimden bahsediyoruz. Elimizde olmuş bitmiş, nihai formuna ulaşmış ideal-tipler yok. Oluşum süreci devam ediyor ve bu süreç bahsi geçen ilişkiyle şekilleniyor. Bu sebeple telif hakkı konusunda dikkatli olmak gerek.

II. Küreselleşme İdeolojileri: Liberal Kibir, Yerel Direnişe Karşı

Küreselleşme algılarından ve tartışmalarından bahsettikten sonra küreselleşmenin bu tartışmaları aşıp ideolojik pozisyonların temeli haline geldiğine değinmek faydalı olacaktır. Küreselleşme, üzerine tartışılan bir kavram olmaktan çıkıp ideolojik kamplaşmaların önemli bir parçası haline gelmiş durumda. Bu kamplaşmalar ise küreselleşmenin sağlıklı bir tarifinin ve analizinin yapılmasını engelliyor. Bir yanda küreselleşmeyi liberalizmin zaferi ilan eden ve küreselleşmeyi, liberalizmle birlikte insanlığın vardığı optimum nokta olarak sunan liberal kibir; diğer tarafta küreselleşmenin mutlaka direnilmesi gereken bir tehdit olduğunu düşünen yerel direnişçiler var.

Suçluyu tespit kolay değil. Ama liberalizmin kibirinin ve küreselleşmeyi tarihin sonu olarak sunmasının; bahsi geçen ideolojik zıtlaşmaları doğurduğunu söyleyebiliriz. Ancak hemen şunu da belirtmek lazım. Liberalizm oldukça geniş bir kategori. Bu çalışmada benim liberal yaklaşım ya da "liberal kibir" olarak tanımladığım düşünce tarzı; küreselleşmeyi olumlayan ve bu olumlama sırasında küreselleşmeyi liberal düşüncenin ve liberal demokrasinin zaferi ve hatta hegemonyası olarak sunan görüştür. Belki en bariz biçimde Fukuyama'nın tarihin sonu tezinde karikatürize edilen bu kategorinin, aslında dozajı daha düşük de olsa birçok düşünür, yazar ve sosyal bilimcide var olduğu fikrindeyim. Bu sebeple Fukuyama ya da benzeri düşünürlerin kredibiliteleri ya da bilimsellikleri konusundaki eleştirilerin benim bu sınıflandırmamı geçersiz kılmayacağına inanıyorum. Çünkü burada pratik sonuçları da olan bir algıdan ve hatta baskıdan bahsediyoruz. Amerikan dış polikasını ve dünya görüşünü ne şekillendiriyor derseniz "Liberal kibir" derim. Bu sebeple kullandığım "liberal" tabirinin bu biçimde anlaşılması gerekir.

Liberal kibir, küreselleşmeyi uluslararası sahada yaşanan hızlı entegrasyon ve artan ilişkilerle tanımlıyor. Buna göre küreselleşmenin bizzat kendine has bir dinamiği ve mantığı bulunmakta. Değişik ülke pazarlarının birbirine açılması beraberinde toplumlar arasında etkileşimi getiriyor ki bunun da devlet dışında ve devleti dengeleyici bir saha olarak ulus-devlet üstü kurum ve kuralları oluşturacağı düşünülüyor. Devletin giderek öneminin yitirdiği ve otoritenin artık çok-merkezli olduğu iddia ediliyor.23 Devletin yeni duruma uyum sağlamakta yaşadığı problem, küreselleşmeyle ilgili önemli bir gerilim noktası olarak kabul ediliyor. Devletler sisteminin eski gücünü ve hakimiyetini korumaktan öyle kolay kolay vazgeçmeyeceğini, yani sahadan dövüşerek çekileceğini liberaller de inkar etmiyorlar. Ancak liberal bakış yine de devletin mevcut haliyle tarihi misyonunu tamamladığını inanıyor.
Liberalizmin küreselleşme konusunda önde gelen mitlerini ise şöyle sıralayabiliriz:

a. Dünya hiç görmediği bir biçimde entegrasyona gidiyor: Liberal küreselleşmeciler, dünyanın tek bir pazar olma yolunda ilerlediğine dair ciddi bir inancı paylaşıyorlar. Buna göre ülkeler arasındaki hızlı mal ve bilgi akışı önüne geçilemez bir birleşmeyi de beraberinde getiriyor. Bu entegrasyonun dünya tarihindeki hiçbir döneme benzemediğine inanılıyor. Liberallere göre entegrasyonun giderek ivme kazanmasının esas sebebi, liberalizmin artık ideolojik olarak karşı çıkılamaz bir üstünlük elde etmesi.

b. Küreselleşme insanlık tarihinde eşi benzeri bulunmayan "yeni" bir durumdur: Ortodoks liberallerin küreselleşmeyi "yeni" bir "durum" olarak tanımlamak konusunda ciddi bir ısrarları olduğu göze çarpıyor. Bunda küreselleşmenin hiç de yeni olmadığını iddia eden ve önceki kısımlarda değindiğim küreselleşmeyi küçümseme eğilimlerinin etkili olduğunu düşünebiliriz. Tam ters bir ilişki de söz konusu olabilir. Küreselleşmenin yeni bir durum olarak sunulması, bugüne değin görülen aksaklıklara karşı yeni olanın cazibesinden faydalanmaya matuf da olabilir.

c. Küreselleşme engellenemez ve geri döndürülemez bir süreçtir: Küreselleşmenin önünde durulamaz bir sel gibi engellenemeyeceği ve geri döndürülemeyeceği düşüncesi, herhalde liberal kibiri en totaliter yapan kabullerden birisidir. Özellikle teknolojiye yapılan atıfla, şahit olunan gelişmenin tersine çevrilemeyeceğine dair bir inanç sürekli olarak pompalanıyor. Bunun oldukça problemli olduğu ortada. Sosyal yaşama bu kesinlikle yaklaşmak, modası geçmiş bir determinizmden başka bir şey değil. Marksizme determinist diyenlerin, dini inançları dogmatiklikle suçlayanların bilimselliği ve demokratlığı(!) görülmeye değer.

Küreselleşmeyi böyle kabul edince tartışılacak bir şey de kalmıyor. Küreselleşme bir süreç olmaktan çıkıp bir durum oluyor. Oysa hep vurguladığım gibi bunu yaşamaya, yapıp bozmaya, yeniden kurmaya devam ediyoruz. Küreselleşme, liberal kibirle birlikte bir inanç meselesi haline geliyor. Diğer taraftan küreselleşmenin ortaya çıkardığı pek çok problem (eşitsizlik, adaletsiz gelir dağılımı, ideolojik baskılar vs.) anomali olarak görülüyor. Hurrel ve Woods'un da belirttikleri gibi liberaller yaşanan eşitsizlikleri ve küreselleşmeye yönelik eleştirileri görmezden gelme eğilimindeler. Onlar daha ziyade sorunların çözümüne teknokratik bir yaklaşımın yeterli olacağı düşüncesindeler. Apolitik ve teknik bir devlet aygıtının (ya da ulus-devlet üstü bir kurumun) meselelerin çözümüne yeteceğini düşünmekteler.24

Bu ve benzeri önermeler liberal küreselleşmecileri küreselleşmeyi liberalizmin nihai zaferi olarak sunmaya itiyor. Soğuk Savaş sonrasında dünyanın tek kutuplu bir hale geldiğine dair tezler bir yandan da liberalizmin zaferini müjdelemekteydi. Bunlar arasında Francis Fukuyama'nın Tarihin Sonu tezi oldukça popüler bir metin haline gelerek literatüre yerleşti.25 Fukuyama'nın kısa makalesi aslında akademik kriterleri karşılamaktan çok uzak bir polemik metniydi. Ancak belli bir düşünüşü yansıtması açısından ilgi çekici bir yazı olduğundan, üzerine çok şeyler yazılıp çizildi.

Fukuyama, Soğuk Savaş sonrasında liberalizmin karşısında hiçbir ideolojik alternatifin kalmadığını iddia ederek liberalizmin zaferini ilan etti. Bazı maddi hedeflerin tam olarak gerçekleşmediğini kabul etmekle birlikte Fukuyama, liberalizmin bilinç düzeyinde bir zafere ve hakimiyete imza attığını söylüyordu. Hegel'e ve Marx'a atıfla aslında "Tarihin Sonu" tezinin çok da yeni bir şey olmadığına değinen Fukuyama, Hegel ve Marx'ın farklı biçimlerde izah ettikleri "Tarihin Sonu"na, Soğuk Savaş sonrasında ulaştığımız düşüncesinde. Fukuyama yaşadığımız zamanı ise tarih-sonu (post-historical) diye tabir etmekteydi.
Tahmin edilebileceği gibi bu tez çok şiddetli eleştirilerle karşılaştı. Yazarın liberalizmi karikatürize etmesinden tutun da aslında küresel bir hegemonyayı ve yeni bir sömürgeciliği meşrulaştırma gayreti içinde olduğuna değin birçok eleştiri yapıldı. Yanlıştı; yanlıydı belki ama Fukuyama bir zihniyeti ele vermesi bakımında önemli bir işe imza atmıştı. Keyman'ın hiperglobalizm26 olarak adlandırdığı bir tavrın yansımasıydı bu. İçinde önemli farklılıklar taşımakla birlikte liberalizmin değişik versiyonlarının da aynı keskinlikle olmasa da küreselleşmeyi liberalizmin dünya hakimiyetine ve ideolojik hegemonyasına giden bir geri dönülemez yol olarak gördüğü aşikar.

Liberalizmin küreselleşmeyle ilgili bakışının ve beklentilerinin oldukça problemli olduğunu anlamak gerek. Küreselleşmenin liberal yorumu, bugün sağlıklı bir küreselleşmenin önündeki en kayda değer engellerden biri. Liberallerin küreselleşmenin tarihin sonunu işaretlediğine dair inançları, Soğuk Savaş sonrasında yaşanan vakumun sağladığı ortamda yapılmış bir el çabukluğundan öteye geçmiyor aslında. Örneğin Fukuyama'nın tezini üzerine inşa ettiği, meydan okunamayan liberalizm fikrinin gerçeğe tekabül etmediği ortada. Kurumsallaşmış tepkilerin, özellikle Sovyetlerin çöküşüyle ciddi bir gerileme yaşadığı gerçeğinden hareket ederek, muhalefetin güya yokluğunu imkansızlığına atfetmek tek kelimeyle bir göz bağlama. Buradaki hile; liberalizm, kapitalizm ve demokrasi gibi kavramları muğlak bir biçimde ve birbirlerinin yerini tutabilecek tarzda tanımlamak. Mesela kitle tüketimine yönelik trendi, liberalizmle eşleştirmek gibi bir kolaycılık son derece problemli. Sonuçta kitle tüketimi artıyorsa toplumların bilinçleri de liberalizm doğrultusunda şekillenir tarzında bir ilişki hayal etmek doğru değil. Aslında Fukuyama'nın karikatürize ettiği ve bir çok düşünürün de farklı dozlarda da olsa paylaştığı liberal zafer düşüncesi, iki kutuplu bir dünyanın sona ermesiyle birlikte geride kalan her şeyi, egemen güçle ilişkilendirme hatasını paylaşıyor. Mevcut durum, onlara göre, liberal ütopyaya yakın bir hal. Bunun gücü ise, yine Fukuyama'nın değindiği gibi, bilinç düzeyinde bir alternatife sahip olmamasından kaynaklanıyor. Kabul etmemiz gereken şeyler var. Kitle tüketimi ve Batılı yaşam tarzı olarak adlandırılabilecek hayat anlayışına ve dünya görüşüne uygun bir yapılanmanın giderek dünyanın en ücra köşelerinde bile hüküm ferma olduğunu inkar edemeyiz. Bunda küreselleşmenin tanımlanmasında sıklıkla kullanılan teknolojik etkinin rolü son derece büyük. Bu bakımdan bazı kavramlar (pazar ekonomisi, özelleştirme, bireycilik vs.) gitgide taban bulup eleştirilmezlik zırhına bürünüyor. Ancak bunun tam olarak neye tekabül ettiğini daha derinden, yani felsefi düzeyde tartışmamız lazım. Ne tip bir varlık anlayışı ile karşı karşıyayız? Bilginin, insanın konumu ne? Bu tarz sorular gereken açılımı sağlayabilir ancak.

Yaşanan entegrasyonun beraberinde getirdiği toplumsal görüntülerin liberalizmin dünyaya yayılan hakimiyeti olarak sunulması, beraberinde ideolojik tepkileri de doğuruyor ki bunlara türev söylem tartışmasında bir nebze değindim. Genel anlamıyla yerel direniş olarak adlandırdığım bu ideolojik tavır, küreselleşmeyi bir tehdit ve tehlike olarak algılıyor. Liberal kibrin zafer naralarının bu tarz bir karşı çıkışı doğurması aslında son derece normal. Yerel direniş, kendisi ve dış dünya arasında çizdiği sınırı sağlam tutmak ve gerektikçe daha da yükseltmek güdüsüyle hareket ediyor. Dışarının tehlikelerinin bünyeye nüfuz etmesini önlemek ana hedefi. Mesela bir ülkenin dışarıdan gelen tüm taleplere gücü nispetinde kendini kapatması, kendi varlığını ve hakimiyetini korumasının ana şartı sayılıyor. Kültür ve kimlik politikaları açısından düşünüldüğünde ise tüm etkileşim yollarının reddi ve dış gelişmeler ışığında iç sorgulama ve dönüşümlerin önünün kesilmesini görüyoruz. Yerel direnişçiler küreselleşmeci liberallerin eski düzen dedikleri devletler sistemine sahip çıkmayı ve küreselleşmeyi küçümseyip, yaşanan değişimin hiç de önemli olma-dığını ispat etmeyi gerekli görüyorlar. Oysa özellikle kimlik taleplerinin önünde ulus-devletin hep sürdüregeldiği totaliter tavır göz önünde bulundurulduğunda, bu tercihin çok da sağlıklı olmadığı ortaya çıkıyor. Ancak, belirttiğim gibi, ideolojik pozisyonları genel olarak tartışma ve analizlerden ayıran bu kutuplaşma eğilimi. Taraflardan biri olmaya zorlanmaktayız.

Yerel direnişin tepkisinin sınırlarının ve tarzının belirlenmesinde bu kutuplaşma rol oynuyor. Ancak her iki tarafın mevcut kutuplaşmanın ortaya çıkışında ve sürdürülmesinde kullandıkları esas kavram "anormallik". Liberal kibir, yerel kimlik taleplerini ve genel olarak küreselleşmeye dönük eleştirileri "anormal yerellikler" olarak tanımlıyor. Küreselin egemen olduğu bir çağda yerel olmak, yereli savunmak, yerel adına küresele karşı çıkmak tarihi anlayamamak kabul ediliyor. Sonuçta, liberal kibirin gözünde yerel direniş anormalleştiriliyor ve ahistorik ilan ediliyor. Bu anormalleştirme kervanına farklı bir biçimde yerel direnişçiler cevap veriyor. Onlar da "anormal küreselleşme" dediğim bir kavramla karşımıza çıkıyorlar. Yerel direnişçiler küreselleşmeyi insanlık tarihinde "anormal" ve yıkıcı bir gelişme olarak tanımlıyorlar. Olmaması gereken ve zararlı bir durum; normalden ciddi bir sapma kabul ediyorlar. Tavırların ve bakışların böyle belirlendiği bir ortamda da sağlıklı bir tartışmanın kapıları da kapanmış oluyor.
Son Söz İçin Çok Erken: Küreselleşmeyi Tartışabilmek

Küreselleşme yazının başında da değindiğim gibi, üzerine çok şey söylenen ancak gerçek anlamda tartışılmayan bir kavram. Bugün geldiğimiz noktada yapılabilecek en büyük katkı küreselleşmeyi tartışılabilir hale getirmektir. Bunun başarılabilmesi için öncelikle küreselleşmenin bir durum değil bir süreç olduğunun kabul edilmesi lazım. Bu devam eden bir süreç ve herkes belli katkılarda bulunabilir. Gelecek yıllar, bu süreci çok farklı mecralara da sürükleyebilir. Olmuş bitmiş bir şeye karşı tavır almak ya da onun bu hayali son halini kutsamak, bizi ancak kısır ideolojik kutuplaşmaların içine iter. Görmezden gelinemeyecek eşitsizlikler, sömürü ve kıyım ortadayken küreselleşme denen entegrasyonun bu haliyle bir zirve noktasını temsil ettiğini iddia etmek zaten çok da ahlaklı değil. Ancak, bundan yola çıkarak köklerden uzak, yapay bir köktenciliğin tuzağına düşmek ve aslında aynı safta olunmaması gereken ideoloji ve gruplarla aynı siperde çarpışmak bir o kadar yanlış. Küreselleşmenin bir süreç olarak algılanması sırasında değişik küreselleşme devrelerinin ve dalgalarının da farkında olmalıyız. Küreselleşme, farklı toplumsal formasyonlarda değişik görünüm ve etkilere sahip. Birden çok eş-zamanlı küreselleşmeden bahsedebiliriz.

Özetlemek gerekirse, küreselleşmeyi modernitenin akıbetine uğratmamak gerekiyor. Modernite tartışmaları yıllarca hep muğlak bir modernite mitinden, herkesin kendi keyfine ve konjonktüre uygun belirlediği modernite tanımlarından çok çekti. Sonuçta, farklı modernite biçim ve etkileri olduğunu göremedik. Çünkü, aynen küreselleşme gibi modernite de bir durum olarak algılanmış ve ideolojik kutuplaşmalara konu olmuştu. Hatalardan ders almak gerekiyor. Bunu için de küreselleşme konusunu tekrar tartışılabilir kılmak gerek. Belki bu tartışmaların getireceği katkı, bu sürece bazı grupların ya da ülkelerin değil, genel olarak insanlığın hayrına bir çizgiye götürür. Uğraşmakta fayda var...
1. Keyman, Fuat, "Globalleşme Söylemleri ve Türkiye", Koray, Meryem (ed.) Küreselleşme ve Ulus-Devlet, İstanbul: YTÜ Stratejik Araştırmalar Merkezi, 2001 içinde, s. 113.
2. Held, David, Democracy and the Global Order: From the Modern State to Cosmopolitan Governance, Stanford: Stanford University Press, 1995, s. 29.
3. Robertson, Roland, Globalization: Social Theory and Global Culture, London: Sage Publications, 1992, s. 7-9.
4. Gill, Stephen, "Globalisation, Market Civilisation and Disciplinary Neoliberalism", Millennium: Journal of International Studies, Cilt 24, Sayı 3, 1995, s. 404-405.
5. Walerstein, Immanuel, The Modern World Ssytem, New York: Academic Press, 1980.
6. Williamson, John, "Globalization, Convergence, History", Journal of Economic History, Cilt 56, Sayı 2, s. 277- 306.
7. Gill, Stephen, Age, s. 405.
8. Hirst, Paul, Globalization in Question, London: Polity Press, 1996.
9. Keyder, Çağlar, "Globalleşme ve Devlet", Koray, Meryem (ed.), Küreselleşme ve Ulus-Devlet, İstanbul: YTÜ Stratejik Araştırmalar Merkezi, 2001 içinde, s. 135.
10. Rosenau, James N., Along the Domestic-Foreign Frontier: Exploring Governance in a Turbulent World, Cambridge: Cambridge University Press.
11. Age., s. 30.
12. Age., s. 59.
13. Bu düşüncenin ideal bir örneği için bkz. Kennedy, Paul, Preparing for the Twenty-First Century, New York: Random House, 1993.
14. Tilly, Charles, Coercion, Capital and European States, Cambridge: Basil Blackwell Publications, 1992.
15. Keyder, Çağlar, Agy., s. 138.
16. Rosow, Stephen J., "Globalisation as Democratic Theory", Millennium: Journal of International Studies, Cilt: 29, Sayı: 1, s. 28.
17. Held, David, Age., s. 267.
18. Sklair, Leslie, Sociology of the Global System, New York: Harvester Wheatsheaf, 1991.
19. Tomlinson, John, "Cultural Globalisation: Placing and Displacing the West", The Erupoean Journal of Development Research, Cilt: 8, Sayı: 2, s. 25-26.
20. Agy., s. 26-27.
21. Bauman, Zygmunt, Parçalanmış Hayat, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2001, s. 112-113.
22. Chatterjee, Partha, Nationalist Thought and the Colonial World: A Derivative Dsicourse, Minneapolis: University of Minnesota Press. Söz konusu literatürdeki tartışmalar için şu eserler önem arz ediyor: Prakash, Gyan, After Colonialism: Imperial Frontiers and postcolonial displacements, Princeton, NJ: Princeton University Press, 1995; Spivak, G. Chakravorty, A Critique of Postcolonial Reason: Toward a History of the Vanishing Present, Cambridge: Harvard University Press, 1999.
23. Hurrell, Andrew ve Ngaire Woods, "Globalisation and Inequality", Millenium: Journal of International Studies, Cilt: 24, Sayı: 3, s. 447-470.
24. Agy., s. 450.
25. Fukuyama, Francis, "The End of History", National Interest, Sayı: 16, 1989, s. 3-18.
26. Keyman, Fuat, Agy., s. 114.

Köprü:Kış 2002 [ 77. Sayı ]

15 Aralık 2007 Cumartesi

MEDRESELER VE İSLÂMÎ BİLGİNİN EVRİMİ



Ömer Faruk Tokat

Medresenin merkezde olduğu islam eğitim sistemi Efendimiz (sallalahu aleyhi ve selem)den günümüze kadar gelmiş olan ehl-i sünnet İslâmının ilmi ve kültürel zeminini oluşturmuştur. Medresenin temsil ettiği bu eğitim sistemi ortadan kaldırılınca onun yerini alan "mektep" ve "okul" eksenli sistem insanlara din ve medeniyet tasavvuru vermekten gittikçe uzaklaşarak din eğitimi konusunda ciddi bir boşluğun ve kargaşanın doğduğu problemli bir sahanın oluşmasına sebep olmuştur.

Bu yazıda, kimilerinin çok kesin ve kestirme bir yargı olarak bulabileceği, bu giriş tesbitini temellendirmeye çalışacağız.

Başından beri "usûl" ilimlerini eksenine aldığı için medrese sisteminin sağladığı bilgilenme ortamında, günümüzde olduğu kadar bir bilgi kaosu yaşanmamıştır. Daru'l-Erkam ve Ashab-ı Suffe'den başlayarak mescid, küttâb, âlimlerin evleri ve kitapçı dükkânları gibi ortamlarda devam eden, medreseyle altın çağını yakalayan ve bu süreç içinde kendi özgün sistematik yapısını örgüleştirerek zirveye ulaşan islam eğitim sistemi, insanin bilgilenme sürecini hiyerarşik bir yapıya oturtmuş ve her ilmin "usûl"ünü de üreterek bilgilenme süreci içinde içine düşülmesi muhtemel düşünce kaoslarının önüne geçmiş veya insanların bu kaosları daha az düzeyde yaşamasını sağlamıştır.

Disiplinize edilmiş bir bilgilenme ortamı oluşturan ve bilginin hedefi olarak hakikati, dolayısıyla da murâd-ı ilâhîyi yakalama endişesinde bir ilim tasavvuru geliştirmiştir. Bu ilim tasavvurunda, modern zamanlarda olduğu gibi "ilim için ilim" anlayışına yer yoktur. Aksine bilginin yegâne amacı Allah Teâlâ'nın rızasına ulaşmaktır. İlim-amel-ihlâs, bu süreçteki bilgi edinme çabasını en güzel şekilde formülize eden bir üçlemedir. Bu yönüyle de Allah Teâlâ ile irtibatı hep canlı tutulmuş olan bu sistem içinde üretilen bilgi, kendi iç dinamiklerinin gerekleri doğrultusunda oluştuğu için gerçekten insanların dünya ve âhirete ilişkin sorunlarına sahici çözümler üretmiştir. Bilgi fetişleştirilmeyerek "hakk"a ulaştıran bir araç ve vesile olarak telakki edildiği için Allah Teâlâ ile barışık, dolayısıyla da medeni bir toplum ve insan prototipi inşa edilmiştir.

Allah'la barışık insan için, bu barışıklığın tartışmasız bir bütünleyici unsuru olarak diğer insan kardeşleriyle, dolayısıyla toplumla, dolayısıyla da tabiat ve çevreyle barışık bir hayat idealize edilmiştir.

Ancak sanayileşme ve aydınlanmayla birlikte başlayan modernleşme döneminde yepyeni bir bilgi tasavvuru oluşmuştur. Bu tasavvurun temelinde salt akıl ve insan egosu vardır. Yani modern bilgi kuramının iki ana kriteri kuru akıl ve insan egosudur. İnsan egosunun vahyin ölçüleriyle terbiye edilmediğinde azgınlaşacağı, fıtratından uzaklaşacağı, çevreyi ve tabiatı tahrip eden bir canavara dönüşeceği tarihi ve aktüel tecrübelerle sabit bir vakıadır. Ayrıca zamanla akıl da egonun tahakkümü altına girerek tamamıyla nefsânî ve gayri insânî bir bilgi anlayışının oluşmasını sağlamıştır. Nitekim içinde yaşadığımız bu yeni zamanlarda her gün daha da azmanlaşarak büyüyen ve insanlığın hayatını tehdit eden, çevre kirliliği, ekolojik dengenin bozulması, kitle imha silahlarının üretilmesi, işgaller, sömürgecilik cinsel sapkınlıklar ve benzeri problemler sözünü ettiğimiz, akıl ve ego merkezli bilgi tasavvurunun kurduğu modern uygarlığın ürettiği problemlerdir.

Burada bu makalenin boyutları içinde ancak bu kadar değinebildiğimiz, batı uygarlığının temellerini oluşturan bu bilgi kuramı, acaba islâmî ilimler için de bir kriter ve hareket noktası olabilir mi?

Kendi medeniyet değerlerinin farkında olan kimselerin bu soruyu çok uçuk ve absürd bulacağını biliyorum ancak tarihle özellikle de düşünce tarihiyle ilgilenenlerin de yakînen bildiği üzere maalesef bu soru dâru'l-islâm dediğimiz coğrafya içinde de bir karşılık ve tekâbüliyet bulabilmiştir.

Tanzimat dönemi ve sonrasında hilafetin zayıflamasıyla birlikte medreselerin müslüman toplumun hayatından çıkarılacağının ilk sinyalleri belirir.

Müslümanların "ilerlemesinin" ancak batı teknolojisi ve batı aklıyla mümkün olacağını öne süren o günkü batıcı Osmanlı aydınlarının tazyikleriyle, yoğun bir mektepleşme süreci başlamış ve hemen her medresenin yanına/karşısına bir mektep/okul yerleştirilmiştir. Bu dönem aynı zamanda Osmanlı elitlerinin eğitim için çocuklarını batı ülkelerine göndermeye başladığı dönemdir. Daha sonra gerek bu nevzuhur mekteplerden, gerekse batıdaki okullardan yetişen insanlar Osmanlı toplumunda artık yavaş yavaş varlıklarını hissettirmeye başlar. Dolayısıyla artık medrese yerine farklı bir eğitim anlayışı toplumda yerini almaya başlar. Böylece kurumu destekleyen vakıf gelirlerine devletin, müdahale ederek bir takım kısıtlamalarda bulunması ve benzer sebeplerle medreselerin imkânları daralır. Devlet de tercihini daha çok mektepten yana kullanmaya başlar. Medreselerde okuyan öğrenciler istihdam edilemez. Bu şekilde bütün imkânları da daral(tıl)an medrese, bu modernleşme sürecinde kendini yenileyecek bir performansı da yakalayamaz. Bu dönem aynı zamanda ulusal ve uluslararası anlamda çok ciddi sosyo-politik problemlerin ve savrulmaların yaşandığı çalkantılı ve karmaşık bir dönemdir. Sonrası malum; 3 Mart 1924 tarihinde medreseler resmen kapatılır.

Sözünü ettiğimiz bu süreçte ve sonrasında özellikle Mısır ve Hint altkıtasında kendi değerlerini küçümseyen, özgüveninin kaybeden ve batı bilgi tasavvurunu yücelten müslüman kanaat önderleri ortaya çıkar ve böylece batılı bilgi tasavvuru dâru'l-islâm coğrafyasının kıyılarından merkeze doğru kaymaya başlar. Bu nevzuhur ilmî hareket eşya ve hadiselere batı merkezli bakmaktadır. Artık akıl merkezdedir. Pozitivist ve rasyonalist bir bilgilenme ve "İslâmcılık" doğmuştur. Aydınlanmacı, pozitivist ve akılcı din yorumları gırla gitmektedir.

Bu dönem, "İslâmî araştırma" adıyla müslümanlara pazarlanan faaliyetlerin ana dinamiklerinin ilim adamları ve Müslüman toplulukların özgür iradesi ve imânî tercihlerinden ziyade, egemen kültür tarafından, serbest pazar mantığıyla belirlendiği bir dönemdir.

Tabii ki bu karmaşık dönemde kendi medeniyet değerlerinin farkında olan ilim talebeleri medresenin temsil ettiği ilim tasavvurunun izini sürmüş, tüm siyasi ve konjonktürel baskılara ve dayatmalara rağmen değerlerini korumak için çırpınmıştır. Bu çabalar, sivil eğitim kurumları oluşturarak medrese geleneğini ihya etmeyi amaçlamışsa da hareket alanları çok sınırlı olduğu için çok yavaş ve problemli olarak günümüze kadar devam etmiştir.

Medreselerin hayatımızdan çekilmesiyle oluşan boşluğu, konjonktür ve egemen paradigma tarafından desteklenen rasyonalist, pozitivist, vehhabî, ve neo-selefi düşünce akımları ve bu mezkur tandanstaki ilahiyatçılar ve düşünürler doldurmuştur. Böylece de dinin sadece dünyaya ilişkin boyutunu önceleyen ideolojik, politik, devletperest ve seküler bir din telakkisi doğmuştur.

Neticede bir tarafta şahsi kaygılar ve çıkarlar ve "sahih islam" adına ‘ahlaktan/tasavvuftan arındırılmış’ bir din söylemi geliştiriliyor, öte tarafta ilmî bağlayıcılık ve ikna edicilikten yoksun içi boşaltılmış bir din inşasına teşebbüs ediliyor. Bu yüzden usûlî temellerinden kopartılmış ve ahlakî zemini tarumar edilmiş romantik bir "sahihcilik" sloganına ve naif bir araştırma anlayışına dayalı islâmî araştırmaların günümüz sorunlarına çözüm üretmesini beklemek mümkün değildir. Takva temelinden yoksun olan bir bilgi faaliyetinin köklü bir ahlak ve kültür dönüşümüne öncülük etmesini ummak safdillik olur herhalde.
Şimdi Müslümanlara düşen, öncelikle egemen kültürün desteğiyle oluşan bu din tasavvurunun zihinlerimiz üzerine ördüğü blokajdan ne pahasına olursa olsun kurtulmaktır. Aksi takdirde bu tasavvurun etkisiyle ortaya konan tüm çabalar akim kalacaktır. Nitekim bu tasavvurun etkisiyle oluşan yaklaşık iki yüz yıllık "modern İslamcılık" telakkisi akamete uğramış ve karşı olduğu egemen paradigmanın elinde, lüzumu anında kullanılmaya elverişli piyonlar üretmekten öteye gidememiştir. Sözgelimi egemen paradigma, islamla mücadele edecekse piyonlar hazırdır: Reformist ve modernist ilahiyatçılar ve düşünürler kullanılmaya müsait bir alanda beklemektedir. Eğer bu paradigma uluslar arası siyasi ve ekonomik çıkarlarını kolaylıkla gerçekleştirmek istediğinde bir takım manipülasyonlar yapması gerektiğinde, örneğin hedeflenen bölgede bir terör hareketi oluşturmak gerekiyorsa piyonlar yine hazırdır: Başından beri sözünü ettiğimiz ideolojik ve politik karakteri baskın olan modern dönem bilgi anlayışından beslenen kimi aşırı akımlar kullanılmaya elverişlidir. Tam bu noktada, İstanbul'daki son terör hadiselerini hatırlamak mevzuya netlik kazandıracaktır.

Sözü bu bağlamda çok fazla uzatmaya gerek yok aslında. Dücane Cündioğlu "Çağdaş islam düşüncesi denilen şey gerçekte bir düşünce değil, bir etkinliktir" derken çok fazla abartmamaktadır aslında.

Hatırlamamız gereken şudur: Türkiye'de ve islam dünyasının farklı bölgelerinde medreselerin temsil ettiği anlayışın izinde olan ve bu anlayışı ihya etmek için çalışan yapılanmalar her şeye rağmen devam etmektedir. Ancak istisnaları olmakla birlikte özellikle Türkiye'de bu istikamette sürdürülen sivil eğitim faaliyetlerinin çok da iyi bir sınav verdiğini söylemek oldukça zor.

Malum olduğu üzere çok verimli bir iklimde büyüyerek gelişen ve ilerleyen medrese islam medeniyetinin köşe taşları mesabesinde âlimler yetiştirmiş ve bu âlimler, bu gün önümüzü aydınlatan ve tasavvur gücümüzü genişleten eserler bırakmıştır. Sözgelimi Orhan Gazi'nin 1336 yılında İznik'te kurduğu medresenin ilk müderris-i 'amm'ı olan Dâvûd el-Kayserî'yi tam da bu noktada anımsamak çok yerinde olacaktır. Kayserî merhumun, varlığı ve bilgiyi anlamlandıran devasa eserleri Osmanlı coğrafyasında olduğu kadar İran ve Hint alt kıtasında da köklü bir makes bulmuştur. Molla Fenârî, Kutbuddîn İznikî, Semseddin Ahmed İbn Kemal Paşazade, Sofyalı Bali Efendi, Abdullah Bosnevî ve İsmail Hakkı Bursevî gibi Osmanlı ilim tarihinin önde gelen pek çok mütefekkiri, Kayseri'nin derin etkisini taşıyan eserler vermişlerdir. Medreselerin yetiştirdiği bu ilim âbideleri arasında Taşköprüzâde, İsmail Ankaravî yahut İsmail Hakkı Bursevî gibi bir sürü isim zikretmek mümkün. Yani Davud el-Kayseri ve Molla Fenârî'den Mehmet Ali Ayni'ye, Mustafa Sabri Efendi'ye, Zahid el-Kevserî'ye ve Elmalılı Hamdi Yazır'a kadar uzanan altı asırlık bu medrese tarihi çok iyi bir şekilde tahlil edilmeden ve anlaşılmadan medreseler veya Osmanlı ilim hayatıyla ilgili değerlendirmeler yapmak ve bu devasa geleneği temsil iddiasında bulunmak anlamsız kalmaktadır. Yani meselenin bu boyutuyla ilgili ciddi çalışmalar yapma zamanı çoktan geçmiştir aslında. Ancak "zararın neresinden dönülürse kardır" diyerek şimdiden tezi yok, bu işe sarılmalı ve sivil ve alternatif eğitim kurumlarıyla bu muhteşem gelenek yeniden ihya edilerek milletimize takdim edilmelidir. Bu anlamda endişesi olan yapılanmaların bu işi ciddiye alarak bu sahada köklü çalışmalar yapmak üzere kolları sıvamadıkça ne reformistlerden ne de suyu bulandıran diğer akımlardan yakınma hakları olmaz. Medresenin kriz dönemindeki müfredatını alıp uygulayarak bu köklü geleneğin izinde olduğumuzu zannedersek ve bu konumumuzu kanıksarsak durduğumuz yerde saymaya devam etmiş oluruz. Medresenin ifade ettiği manayı sahiplenen kesimlerin gerçekte çelik çomak oynadıklarını fark etmeleri için ne olması gerekiyor acaba?

Ayet ve Hadislerle Modern Zaman Notları

Mustafa ÇAKIROĞLU

Bismillahirrahmanirrahim.

Modernizm, 'bedenin' (gövde'nin mi deseydim) 'yeni'den inşaası fikri ile akacağı mecrayı bulmuş, bedenvari tüm mevcudatı (metafizik algıyı dışlayarak kendi durduğu yeri tarif etmesi makuldür, kendi içinde tutarlıdır) zahir planında tüketilebilir, pazarlanabilir, afilli, ideologyasız, yerine göre unisex (fıtri haddin aşılması, had bilmezlik, ruh ile gövde arasındaki kırmızı çizgilerin belirsizliği)velhasıl halak-ı fıtriden helak-ı saadet-i ahire inkılab ettiren ve bu tesir yönüyle islam fıkhındaki "hüküm zahirden neş'et eder" ilkesini de, bu ilkeyi yaşamaya çalışan müslümanın iman organlarını da dumura uğratan bir fitnedir.

Türkçesi astarı 'yüz'ünden pahalıya mal oluyor bu 'sonradan görme' mefkurenin.

Astarı yüzünden nasıl pahalı olmasın efendim; modernizm paranoyası der ki; parçanın bütünle varoluşsal bir bağı varsa da parça da kendi içinde bir bütündür. Tamam, buraya kadar her şey normal, lakin bu mefkure ilerleyen safhalarda kendini şöyle pazarlayacaktır; bütün aslında parçayı işaret eder, aslolan parçadır. PART!

Efendim, bu part herkesin dimağında bir çok ilişki motifini çağrıştırmış olmalı; particular-parting-partisan-partitive-partner-parttime.. bir şairin dediği gibi: bunalıyoruz çocuk bunalıyoruz, biçim veremediğimiz şeylerin biçimini alıyoruz.

Cemiyet bireye bir form olamıyorsa cemiyet bireyin ayrıksı formunu doğal seleksiyonla içselletirecektir. Yakin zamana değin, hipotez olarak dillendirilen gestalt'ın şu kuramı: < bütünü oluşturan parçaların tek tek toplamı bütüne eşit değildir> kanaatimce modern dünyanın tüketicisi indinde psikolojik tüketim algısını 'uyuşturma' işlevini yerine getirerek, bir anlamda geniş kitlelerce denenerek (kobay kitle!) hipotezlikten teori makam-ı alilerine (!) terfi etmiştir.

Parça dedik de, fizikten terk biri olarak modern dünya mefkuresinin kurucu üyelerinden olan parçacık fiziğinin aklıma gelmesini yadırgamayınız. Modern fizik kuramcılarından en öne çıkanı elbette einstein. Efendim ne demiş bu adam, demiş ki; ışık yerine göre tanecik yerine göre dalga özelliği gösterir. Birisinde kütle var kabul edilir, diğerinde edilmez. Şchrödinger'in kedisi deneyinde de herkesin malumu olduğu gibi bir kutu içindeki kediye (ebu hureyre'ye selam)doğru yönlendirilmiş bir ışık demetinin kediyi ontolojik olarak bir bilinemezciliğe (agnostisizm) duçar ettiğini görüyoruz. Kutu kapalı iken kediciğin yaşıyor olma ihtimali 1/2 ölü olma ihtimali de 1/2. Merakınız depreşip kutuyu açmaya kalkar iseniz kedinin ya ölü- ya diri olduğunu müşahede edeceksiniz. Oysa kutu kapalı iken kedi aynı anda hem ölü- hem diri (dualite) olarak üst düzey bir algıyı kamçılamakla beraber eşyadaki hikmete ilişkin tasavvur ve tasarruflarımızı alabildiğine esnekleştirmeye çağırmaktadır. Modern fiziğin en mistik kuramlarından biri de henry bergson'un 'belirsizlik prensibidir'. Uzaydaki (yüksek hızlarda) bir cismin hızını bilmek istiyorsanız yerini bilme istidadından feragat etmek zorundasınız. Eğer ki yerini bilmek istiyorsanız cismin hızı size bir sır olacaktır. Tabii bu kuramda 'h' planck sabitini de zikretmeden geçemeyiz. Görüldüğü üzere fizik ve felsefenin modern bilimlerin de çıkış yeri olduğuna dair savların ne kadar gerçek olduğu ortaya çıkıyor. (Tabii rasyonel aklı yücelttiğim falan anlaşılmasın bu cümleden, aman dikkat ) Tek tek birey sathında tecrübe edildiği üzere modern dünyada 'hız (hız kavramında gizli bir zamanı verimli kullanma içgüdüsü olduğu aşikar) ve mekanın' her hakikatin kendisiyle tarif edildiği EŞYAYI biçimlendiren iki temel form olduğu modern paranoyanın a-priori dinamiğidir. Cenab-ı hak bakara suresinde adem(a.s)'e eşyanın isimlerini belleterek onu meleklerden üstün kıldığını, yeryüzünde yaşayabilecek ehliyet ve liyakata bu vesile ile sahip olduğunu ortaya koymuştur.

Modern dünya , insanı eşya ve eşyaya ilişkin esma ve mefkurelerle dezenformasyona (bildiği ile amel edemeyen yığınlara) uğratıp onu ruh planında sakat bırakmış (ruh kırığı insanlar olduk.. ruh kırığı kaynamıyor da üstelik) ehl-i kabz'dan olmaya zorlamıştır. (Ama bu bize güzel görünmüştür. 'Şeytan onlara yaptıklarını güzel gösterdi. Kur'an bast ve fettah olan Allah ne yücedir.)Kabz ruhlu çoğunluklarda iman organları zedelenmiş, ahsen-i takviym esfel- safiliyn olmuş, insan duasız (yani ki değersiz, zira kuran ne diyor: duanız olmasa rabbiniz size ne diye değer versin?), yönelimsiz, mefkuresiz, parçalı( itidali yitirmiş bir naylonlaşma.. ikiyüzlülüğün afyonlaştırılması.. nifak tohumlarının bini bir para), yabancı (hem de ne yabancı), sürekli başka ve öteki ile alakalı 'zan' ve göz altılarla (panopticon- jeremy bentham kuramı) kendini müstağni görmüştür.
Evvela, cenab-ı hakkın buyurduğu gibi' ve lakinne ekserinnasi la yalemun' (pek çoğu akletmez, pek çoğu gafildir) dalliyn'deki kitleye dahil olarak müstağniliğe terfi etmiştir. yine bu durum alak suresinde şöyle zikredilir; "kella innel insane leyatgaa. Enreaa hüstagna. inne ila rabbiker rüc'a" (hayır! insan muhakkak azar, tuğyan eder, haddi aşar, (nasıl?) kendini müstağni görmekle, her şeye gücünün yeteceğini sanmakla. Şüphesiz dönüş rabbinizedir. (hamdolsun öyledir.) Vitrin modernliğin olmazsa olmazlarındandır. Her vitrindeyse şunu söyler size: ne yap et, bana sahip ol! senin gücün her şeye yeter, yetmelidir. (Yetinmemin sevindirdiğini bilmez modern insan. )Kadir olan Allah'tır şüphesiz. Dönüş onadır.

Bizleri ihata etmeye çalışan modern formlar her ne kadar dönülecek bir yer olmadığını bangır bangır bağırsa da bu onun azapta olduğunun müşahedeye gelir tarafı değil de nedir? İncilde de kurtuluşa giden yolun darlığından dem vurur isa(a.s). Zaten tarih, hakikati yaşıyor olmanın mazlum ve yalnız olmakla yakından alakalı olduğu vak'alarla doludur. Dövüş kulübündeki (fight club) bir motto geldi aklıma , şöyle: 'İnsanın sahip olduğu şeyler bir süre sonra insana sahip olurlar' İnsan mülktür. Mülk Allah'ındır. Allahu Teala hazretlerinin her yaptığı işte latif , her sözünde hikmet ve maksat olduğu imanın rükünlerinden birisidir; 'Sümme letüs elünne yevme izin anin naim' Modern dünya manikleri olarak neyin nimet neyin külfet, hangisinin rahmet hangisinin zahmet olduğuna dair acziyetimiz bir elif miktarı daha artmıştır. Peygamberimizin duasını zikretmeden geçemeyeceğim: rabbim her şeyi nasılsa öyle göster bana!

Yine efendimiz (s.a.s) den rivayet edilen bir hadis-i şerifi zikretmekte fayda mülahaza ediyorum: 'Öyle bir zaman gelecektir ki, oturan ayakta durandan, ayakta duran yürüyenden, yürüyen ise koşandan daha hayırlı olacaktır. '<öyle bir zaman>ın modern zamanlar olmadığını kim söyleyebilir?

Hüsn-ü zanna yetecek kadar dahi bir idrak ve muhakeme bırakmıyor şu modernlik safsatası!

'Fe'men ya'mel miskaale zerretin hayren yerah/ vemen ya'mel miskaale zerretin şerren yerah' kimseyi bu hakikate inandırmaya çağırmıyor modern dünya, niye çağırsın? kendisi inanmıyor ki : Zerre kadar kötülüğün ve iyiliğin bir gün karşılığı olacağına..

'Vel asr. innel insane lefy husr......ve teva savbilhakkı ve teva savbissabr.'
kimse birbirine hakkı ve sabrı(sabır modern insan için bir aldanma, ezilme, dışlanma , yetersizlik tasavvurudur) tavsiye edemez, etmemeli. peh peh peh..!(efendimiz ne diyor: bir kötülük gördüğünüzde elinizle düzeltin, buna gücünüz yetmiyorsa dilinizle ihtar edin, buna da gücünüz yetmiyorsa kalbinizden buğz edin , ki bu da imanın en zayıf şubesidir.( elle düzeltmeyi geçtim, dile uyarmayı da geçtim. a benim 'her zaman kötülüğü emreden' nefsim fırsat ver de bir lahza olsun buğz edebileyim kötü ve çirkin , hayasız ve zulmedici olan cenaha! )

11 eylül ve modernlik serüveninin geldiği nokta:

Modernizm üzerine düşünürken 11 eylülü akla getirmemek ne mümkün. modern dünyanın irkilmesini sağladı 11 eylül. duurp düşünmeyi salık verdi modern insana. oysa durup düşünmeye tahammülü yok ki bu paranoyanın. d.cündioğlu'nun da işaret ettiği üzere ingilizcede-almancada-arapçada-yunan dilinde ve türkçede 'düşünmek ve durmak' arasında epistemolojik ve etimolojik bir bağlam olduğunu söyleyebiliyoruz.( understand-vakıf olma-durup durup düşünmek gibi.) düşünmek için durmak elzemdir. lakin modern dünyada duran hep kaybeder. (neyin kaybı ise bu (!)) o zaman D.C'nin sorusunu hemen araya derç edivereyim; (ne yani) kaybedeceğiz diye düşünmekten vaz mı geçeceğiz? (yenişafak).. 'hiç düşünmez misiniz.. akletmez misiniz..' diye kur'an aslında 'biraz soluklanıp, durup bir muhasebe yapmaz mısınız.. (görmüyor musunuz: dünya hayatı bir oyun, eğlence, kendi aranızda mal ve evlat çoğaltma yarışından başka nedir? Dönüşün Allaha olduğunu görmüyor musunuz.. yoksa sizin açıp açıp okuduğunuz başka bir kitap varda orda size başka şeyler mi vaat ediyorlar. tekasür suresini de bu meyanda zikretmek yerinde olacaktır.) hem ayrıca bu kaybetmek - kazanmak mefhumları da epeyce izafi hayli şahsidir. lakin modern dünyada kazanan ve kaybeden form olarak çıplak, aşikardır. anında kendini belli eder.peşin fiyatına taksit yapmaz. modern dünya trendler dünyasıdır. petroldür (milyonlarca yıl önceki insan hayvan ve nebatatın iliğini soğurmak değil de nedir bu?) borsadır, modern dünya. yatırımcı, alımcı, spekülatör, manipülatör, endeks, yoğunluk, işlem hacmi, euro-dolar paritesi, anlık gelişmeler, son dakika haberleri ..kura'nın hükmünü sevmez: 'insan için ancak ve ancak çalıştığının karşılığı vardır.' hayır, modernlik çalıştığından fazlasına sahip olmaktır. arzulamaktır. rıza ve kanaat göstermemektir. 'Allah onlardan razıdır. onlar da Allah'tan. (maide-54)

Değişmek-değişmek-değişmek arzusu yer bitirir modern insanı. modern insan nefsinde olanı değiştirmedikçe değişemeyeceğini ne zaman anlayacak? modern insanda memnuniyet güler yüz maskedir. dünyada maskeli baloya dönmüştür. ama saatin 12'ye yaklaştığını hala kim görmezden gelebilir?

Elbette rabbimizden hem bu dünyada, hem lahuti alemde iyilik ve güzellik istemek, Allah'ın bize bir öğüdüdür.dünyadan da nasibinizi unutmayın der, cenab-ı hak. dengeli (itidal) olmamızı, haddi aşmamayı, havf ce reca arasında bir yerde ona yönelmemizi ister.

Kelime hakikattir! ne var ki modernlik paranoyası ilkin kelimelerimize göz dikmiştir:hep birlikte zikredelim:Bismillahirrahmanirrahiym. sübhanallah-elhamdülillah-allahüekberla havle ve la guvvete illa billahil aliyyül azim.
Hasbiyallahü la ilahe illahü aleyhi tevekkeltü ve hüve rabbül arşül azim.
Ve inşaallah.. bu kelimeyi demedikleri için bir çoklarının başına neler gelmiştir, kuran haber vermektedir..

Varoluş, arzu etmek üzerine bina edilmiştir. elmayı arzu eden adem -havva çiftindeki sonsuzluğu içselleştirme güdüsüyle onu hilesine alet etmiştir şeytan.

Sonsuz olmak fıtri bir istektir. Allah'ın yüce ruhundan üflemesiyle zaten insan sonsuz olmuştur. Ahiri yoktur. Modern dünya bu isteği - içgüdüyü (instict) suiistimal ederek insanı nur' a değil nar'a götürmektedir. İçimizde bir yerlerde mutmain olmak nedir bilemeyen bir yer var..nefs.. olmasa idi hayatın devamlılığı da olmazdı. Telezzüz ve acının yakıtı nefiste mahfuzdur. lakin haddi aşmamak kaydıyla.. Helal dairesi, hamdolsun epeyce geniştir. Rad suresinde cenabı hak şöyle buyururlar: ey mutmain olmuş nefs, razı olmuş ve razı olunmuş bir şekilde rabbine dön! yaptığın ibadetlere karşılık gir cennetime!

Eşya-nefs tasavvuruna nazarınızı celb ederim.
Yaratılan her şeyin insanın sınanması için bir vesile olduğunu söyleyebiliriz.

İnsan-eşya sınanmasının yanında insan-insan sınanması da vardır ki pek çetindir.

Yine bu durumu kur'an şöyle zikreder: "İnsanları birbirleri aracılığıyla sınarız, ki sonunda 'Acaba Allah bizim yerimize onlara mı lütufta bulundu? diye sorsunlar. "

En'am 53. akıl meraka temas eder.Merak aramak-kurcalamaktır. (başkasının derinlikleriyle oynama!! - ludwig wittgenstein)
Çoğu zaman huzur arayışı huzursuzluk getirir.
Böyle olmasındaki illet huzurun nesnesinde değil öznesindedir. Kuran:'ademi yarattık. Huzur bulsun diye ondan da havvayı yarattık.' der. İnsan ilkel zamanlarda da, modern zamanlarda da huzurun peşindedir. Lakin insan öznesinin bir çok düğümden neşet eden çetrefilli yaratılışı (çamur/ fıtri tiksinti ve akıl/ fıtri meyl arasındaki bu müteal durum) bu arayışı bulanlar ve bulamayanlar ayrımından öte bir noktaya taşır. Bu düğümlerin bir tanesi kör olsa insan ahlak ve fıtrat zemininde yalpalar, sapar..elbette, Allahın yeryüzünde tutan eli, kendi nuruyla-ferasetiyle gören gözü, yürüyen halifesi olan kulları vardır.Bu kulların sensual organları dışındaki algı atlasları da nurla bezenmiş lahuti motiflerdir. Sensual organlar = el/ dil/ göz/ kulak/ burun = modern dünyanın yaşamsal tarlasıdır. Burada ekip biçer..

Modern insan : dokunacak/ tadacak/ konuşacak/ görecek/ işitecek/ koklayacaktır. bunların bir tanesinden dahi feragat etmeye tahammülü yoktur.

Helal eşya-esma dairesinde : dokunmak/ tatmak/ konuşmak/ görmek/ işitmek/ koklamak güzeldir, güzeldir de bunlar için şükür elzemdir.

Modern dünya müteşekkir olanı sevmez.

Arsız olan, nankör olan, sabırsız olan onun hedef kitlesidir. Varsın öyle olsun, nasıl olsa, hak gelmiş batıl zail olmuştur.. doğrudur. Kuran insanın aceleden yaratıldığını , nankör olduğunu söyler.. lakinnn, modern insanın inanıp da amel edemeyen insanına da peşin peşin şu ihtarda bulunur:"Melekler, kendilerine zulmeden kimselere canlarını alırken soracaklar ;-neyiniz vardı sizin? onlar - biz yeryüzünde çok güçsüzdük, diye cevap verecekler. Melekler ; ALLAHIN ARZI SİZİN KÖTÜLÜK DİYARINI TERKETMENİZE YETECEK KADAR GENİŞ DEĞİLMİYDİ, diyecekler. Böylelerinin varış yeri cehennemdir. Ne kötü bir varış yeri." nisa' 97

Üstünlüğün ancak ve ancak takva ile olduğunu modern insanın havsalası almaz.

Tasavvur edemez böyle bir şeyi. Onun kalbine perdeler düşmüştür. O kendi mazeretleri içinde yitmiş - bunalmıştır. O ağlamaktan korkar. Onun kalbi taş kesilmiştir. Ama kur'an der ki: öyle taşlar vardır ki Allah korkusuyla aşağılara yuvarlanırlar.. öyle taşlarda vardır ki içinden bir rahmet olarak sular fışkırır...

Yani modern dünyada insan kalbi taş bile olamaz!

'Hakkında bilgi sahibi olmadığın şeyi benden isteme' uyarısında bulunan cenab-ı hakkın bu kelamı akıl sahipleri için modern dünyada bir şifa vesilesi olsa gerektir.

Zaman ve imkan darlığından zikredemediğim ama bazı hadis ve ayetlerin söylemek istediğimi çok iyi ifade edeceğini belirterek aşağıda onlara yer veriyorum:

"Orada (cennette) ne boş sözler ne de yalanlar duyacaklar" nebe'35

"Orada (cennette) ne boş konuşmalar duyacaklar ne de günaha yönelten çağrı" vakia'25

"Boş lakırdı işitmeyecekleri bir bahçe(cennet)" ğaşiye'11

"Daima yerinde ve uygun şekilde konuşun/ sözü doğru ve ciddi söyleyin" ahzab'32

"Allah, bir kötülüğün ondan zarar gören tarafından söylenmesi dışında açıkça zikredilmesini sevmez" nisa'148

Konuşmada adab-ı muaşeret üzerine bir hadis-i şerif :

"YAZIKLAR OLSUN O KİMSEYE Kİ, GÜLDÜRMEK İÇİN KONUŞUR VE YALAN SÖYLER. YAZIK, YAZIK ONA !"

"Kadınlar sizin için bir örtü gibidirler. sizde onlar için bir örtü gibisiniz" bakara'187
"Cesaretinizi yitirmeyin ve üzülmeyin : eğer gerçekten inanıyorsanız mutlaka üstünsünüz. eğer başınıza bir bela gelirse, bilin ki, benzer bir belaya başka insanlar da uğramıştır ; zira böyle iyi ve kötü günleri insanlara sırayla paylaştırırız. bu, Allah'ın imana erenleri seçip ayırması, ve aranızdan hakikate hayatları ile şahitlik yapanları seçmesi içindir, çünkü Allah, zalimleri asla sevmez ve aynı zamanda Allah'ın imana erenleri arındırması ve hakikati inkar edenleri etkisiz hale getirmesi içindir. Allah, kendi yolunda üstün çaba gösterdiğinizi ve zorluklara karşı sabırlı olduğunuzu görmedikçe cennete girebileceğinizi mi sanıyorsunuz ?! " al-i imran' 139-142

"Şeytan sizi fakirlik ihtimali ile korkutur ve cimriliği telkin eder. oysa Allah(c.c.) size bağışlamasını ve lütfunu vaad eder. Allah kudret ve egemenlikte sınırsızdır. her şeyi bilendir. dilediğine hikmet bağışlar ve her kime hikmet bağışlanmışsa doğrusu ona en büyük servet verilmiş demektir." bakara' 268-269/ bir hadis-i şerif : yoksulluk kolayca hakikatin inkarına (küfre) dönüşebilir. )
Allah'a karşı taahhütlerini ve yeminlerini ufak bir kazanç karşılığı değiştirenler var ya: onlar öteki dünyanın nimetlerinden asla nasiplenemeyeceklerdir. Allah kıyamet günü, onlarla ne konuşacak, ne yüzlerine bakacak ne de onları günahlarından arındıracaktır. ve onları acıklı bir azap beklemektedir." al-i imran' 77

"Ey mü'minler! kendiniz için özenle ayırdığınız şeylerden başkaları için harcamadıkça gerçek erdeme ulaşmış olmazsınız" al-i imran ' 92

"Dürüst ve erdemli kadınlar ; gerçekten Allahın korunmasını buyurduğu mahremiyeti koruyan, sadık ve itaatkar kadınlardır." nisa'34

"Allah'ın sapıklık içinde bıraktığı münafıkları siz mi doğru yola getireceksiniz?" nisa'88

"Ne zaman Allahın mesajlarının inkar edildiğini ve onların hafife alındığını duyarsanız, başka şeyler konuşmaya başlayıncaya kadar bunu yapanların yanından ayrılmalısınız, yoksa kesinlikle onlar gibi olursunuz." nisa '140 .(bu ayetin söylemek istediği mesaj en'am- 68 de de zikredilmiştir.)

Allah sizi zora koşmak istemez, ama sizi tertemiz kılmak ve nimetlerinin tamamını size bahşetmek ister ki şükredenlerden olasınız. "maide'6 (ayet sonu).

"Hırsızlık eden erkeğe ve hırsızlık eden kadına gelince, işlemiş oldukları fiillere karşılık, ALLAHIN BİR EMRİ OLARAK HER İKİSİNİN ELLERİNİ KESİN" MAİDE'38

"Siz ey imana ermiş olanlar yahudileri ve hıristiyanları dost edinmeyin : onlar yalnızca birbirlerinin dostlarıdır. ve hanginiz onları dost edinirse kesinlikle onlardan olur. bilin ki Allah böyle zalimlere doğru yolu göstermez." maide' 51
"siz ey imana ermiş olanlar ! eğer gerçek müminler iseniz, inancınızı küçümseyen ve onunla eğlenenleri dost edinmeyin" maide' 57

"Tarafımızdan takdir edilen bir sıkıntıya uğratıldıkları zaman tevazu göstermediler, tersine kalplerinin katılığı arttı. çünkü şeytan bütün yaptıklarını onlara güzel gösterdi. sonra kendilerine yapılan uyarıları göz ardı ettiklerinde bütün güzel şeylerin kapılarını onlara ardına kadar açtık ve kendilerine bağışlanan şeylerden zevk alarak yararlanmaya devam ederlerken onları apansız yakaladık. işte o anda bütün ümitlerini kaybettiler. (ruhen çöktüler) en'am 43-44

"Biz her topluma kendi yaptıklarını güzel gösterdik " en'am 108.

Modern dünyanın elleri kurusun! kuruyacak da..

Ben oruçluyum modern dünya, selam!


Sadakallahül azim.
mcakiroglu@patikalar.net

Kaynak:Patikalar

Modernizm Belası



Darul Erkam

Modernizm belası, Tanzimatla başlayan batılılaşma sürecine paralel bir biçimde yaşanan zihni değişimlerin ve bu değişimin ürettiği iddiaların seslendirildiği günlere dayanır.
Modernist söylem esasen, İslam tarihindeki Mu'tezili söyleme, batıda din'in yerine ikame edilen "bilim ve bilimsellik" anlayışının İslam dünyasındaki estirdiği havanın hayat verdiği bir nevi "kompleks" in ürünü olan yaklaşım tarzının eklenmesiyle teorize edilmiş bir iddiadır. Bilindiği gibi Mu'tezile; meselelerin odak noktasına aklı koyan ve tüm iddialarını bu eksende geliştiren bir itikadi mezheptir.

Batıda, kilisenin alaşağı edilip yerine "bilim" in ikame edilmesiyle başlayan yeni döneme uygun olarak, temel referansı "vahiy ve sünnet" olan bir inancın merkezine "akılcı" yaklaşıma "bilimselliğin" de eklenmesiyle elde edilen bu günkü modernist tarz, işte bahsini ettiğimiz Mu'tezile mezhebinin "bilimsellik" kalkanıyla teçhiz edilmiş yeni versiyonundan başka birşey değildir.

Tanzimat sonrasında, İslam illerinde tıpkı batıdaki gibi, bir anlamda fraksiyon sayılabilecek türden fikir akımları birbiri ardına arzı endam ediyordu. İslamcılık da bu fikir akımlarından birisiydi. İslamcılık söylemi içerisinde kendine yer bulan "modernist islam anlayışı" ilk iddialarını işte bu dönemde dillendirmeye başladı. Bu iddiaların odağında ise; bilimle dinin esasen birbirini nakzetmediği tezi vardı. Bilimsellik ve hümanizma, bu tarzın esasını belirleyici ve muharrik unsurlarıydı.

İslam tefekkür dünyasında Cemalettin Efganiyle başlayan bu tarz ; mutlak bir teslimiyeti öngörüyor ve sözüm ona akla ve bilme uygun olmayan naslar, bu yeni (?) anlayışa göre dizayn edilmeye başlanıyordu. Tabi olarak önce klasik medrese ilimleri kapı dışarı edilerek başlandı bu batılılaşma operasyonuna. Ardından ulema, tarikatlar, sahabe ve nihayetinde hadisler bu kıyımın gadrine uğrayan değerler oldu. aradan geçen bunca zaman gösterdi ki ; modernistler tarafından ortaya atılan iddia ve tezler, müslümanların işine yaramaktan çok, İslam düşmanlarını memnun etmiştir.

Temel dinamiğini , " bilime ve akla uygunluk" tezinin hayattar ettiği böyle bir anlayışın, İslam medeniyetinin yükselttiği değerleri imha etme noktasında, doymak bilmeyen bir iştaha sahip olması ise, kabul edilmelidir ki oldukça tabidir, zira bu düşünüş biçimine analık eden asıl zihniyet, mevcudiyetinde vampirlik gibi iğrenç bir mitolojik unsur taşıyan, batı kültüründen beslenen batı düşünüş tarzıydı.

Bu tarzın kılavuzluğunda yapılan operasyonun diğer adı olan modernist yaklaşımlarla imanı manipüle edilen bir müslümanın (!) ; bilimsellik ve akla uygunluk tezleriyle Hz.Muhammed s.a.v efendimizi ve Kuran'ı sorgulayabilecek bir noktaya gelmesi artık kaçınılmazdır. Günümüzdeki sekülerleşen müslüman aydınlar ile tarihselcilik tezi sözcülerinin kullandığı argümanlar ve nass karşıtlığı söyleminde anlamını bulan "ilahi otoriteye" başkaldırı teşebbüsleri, bu iddiamızı ispatlayan en mühim delillerdir şüphesiz.

Bu, zihnini akılcılığa ve bilimselliğe ipotek etmiş eşhas; her fırsatta sekürlerleşmenin faziletlerinden, geleneğin çağdışılığından ve tarihsel süreçle birlikte, Kur'an'ın nazil olduğu dönemle sınırlı kalması gerektiğinden dem vurup bol keseden ahkam kesebilmeyi, sahip oldukları (batının bahşetmiş olduğu) akademik titr ve ünvanların, zayıf kişiliklerinin gösterdiği zaafa has bir biçimde dönüştürmüş olduğu bu yeni formatlarıyla becerebilmektedirler.

Bilimselliği ve akılcılığı adete kutsayan ifadelerle imanı kapı dışarı etme hevesindeki bir takım kimseler tarafından, büyük bir gayertkeşlikle oluşturulmaya çalışılan bu yeni ilahiyat anlayışında din; Dünya ile ilgili taleplerini geri çekmiş, artık vahiy gelemeyecek olması gerçeğinden hareketle de Hz.Muhammed s.a.v efendimizide saf dışı bırakmış, Hıristiyani formda yeni bir dine dönüşmekten kurtulamayacaktır ne yazık kı.

Bir müslüman açısından, böylesine dehşetengiz bir faaliyetin ardında aranması gereken eller , hiç şüphe yokki, Nasar ve Yahudanın karanlık ve kirli elleridir.

Onlar ki ; Modern zamanlarda bütün dünyaya , kan , kin , nefret, bozgunculuk, sömürü, elem, çevre kirliliği ve bilumum kötülüğü; kahrolası bir konfor mukabili pazarlamış ve bunu ranta dönüştürmüş , insanlığın yüz karası bir medeniyetin müntesibi ve mümessilidirler. Bu insanlık düşmanlarının çıkar oyunlarına alet olanlar ise, tarihteki yerlerini sadece bir dip not olarak alacaklarını unutmamalıdırlar.

Yenilikçilik, modernizm , tarihsel tezcilikle tezlerini seslendiren kimselerin, bid'at ve hurafe karşıtlığı iddiaları, sanıldığı gibi masum bir muhtevaya asla sahip değildir. Bunların alet oldukları proje; başından beri vurgulamış olduğumuz, dinin deforme edilmesi gayretlerinin somut yansımalarından başka bir şey değildir.

Bu tür aslı bozmaya yönelik söylemlerle karşılaşan insanlar, şüphe yok ki büyük bir sorunla yüz yüze kalmış olmaktadırlar. Hz. Muhammed s.a.v'in sıradan bir kişi haline dönüştürülmesi , hadislerin kıymeti harbiyelerinin kalmaması, mezheplerin ve ulemanın prestijlerinin sarsılıp tarikatların adete bir öcü gibi gösterilmesi neticesinde, elinde hiçbir ölçü kalmayan ve üstüne üstlük tarihiyle düşman bir konuma getirilmiş olması hasebiyle artık bir arka planı da olmayan insanlar; zerre kadar derinliği olmayan bir takım kişilerin hedef kitlesi olmak durumundadırlar.

Zihin dünyası bu manipülasyonlar ile müşevvis olan müslümanları bekleyen akibet ise kelimenin tam anlamıyla bir yok oluştur. Çünkü; geleneğin güçlü koruma zırhını imha eden modern tarzın; imha edilen bu inanma biçiminin yerine, Hırıstiyani bir düşünüş ve inanış şeklini ikame etmesi kaçınılmazdır. Bir müslümanın, müslümanca düşünmeyi ve inanmayı terk etmesi ise onun yok oluşundan başka bir anlama gelmez....

FuKaHa.CoM

YENİ BAŞLAYANLAR İÇİN MÜSLÜMANLARI AŞAĞILAMA KILAVUZU

Senai Demirci



1. Her şeyden önce bu konunun uzmanlarını tanımalısınız. Müslümanlara üste çıkmanın tarihi İblis’le başlar. Allah Adem’e [as] secde edilmesini emrettiğinde, melekler derhal emri yerine getirir. İblis ise geri durur. Kendince geçerli bir gerekçesi vardır: “Adem topraktan yaratıldı. Ben ise ateşten yaratıldım. Ateşten olan topraktan olandan üstündür.” Doğrudan ve açıktan Rabbine kafa tutmak yerine, yandan dolanır İblis. “Sorunum Seninle değil ey Rabbim; Adem’le benim aramda...” demeye getirir. Sanmayın ki, “Adem ateşten, ben de topraktan yaratılmış olsaydım, dükkan Senin!” diyecektir. Hasedinden yanıp tutuşmaktadır. Ama itiraf da etmez. “İstediğini yapardım ama...”nın arkasına siper eder hasedini. “Biz de müslümanız ama...” diye devam eder bu üslup.... “Ama”dan öncesi öylesine söylenmiştir; asıl söylenmek istenen “ama”nın arkasından gelir. O “ama”lar sayesinde farklıdır o; sıradan biri değildir. Diğerlerinin bilmediklerini bilirdir!

2. Tanrı ile aranızdaki sorunu, kullarıyla aranızda alıp veremediğiniz şeyler icad ederek kamufle etmesini de bilmelisiniz. Bu konuda, yine bakınız: İblis. İblis Adem’e[as] secde etmekte direnerek, Adem’e secde eden melekleri de aşağılar. Açıkça söylemese de melekler, Adem’in[as] topraktan kendilerinin nurdan yaratılmış olmasını dert edinmeyecek kadar cahildir. Kendisinde melekleri de Adem’i kuşatan bir açık gözlülük vardır. Yukarıdan bakar onlara. Melekleri ve Adem’i[as] o tanımlar; o niteler. Kendisi tanımlayandır. Diğerleri tanımlanandır. Tanımlayan tanımlanana hükmeder. Tanımlanan tanımlayanın elinde nesneleşir, edilgenleşir. Asla özneleşemez. Özne olup da, tanımlayanı tanımlamaya kalkamaz. Kendisini tanımlayana yüksekçe bir yerden bakmaya cesaret edemez. Örneğin, önemli bir adamın başörtülü karısını en başından “zavallı” ve “kandırılmış” olarak tanımlayıp, sürekli uyandırmaya çalışırsınız. “Başını Liz Taylor gibi bağla; yani, örtmüyormuş gibi ört! Catherine Denevue gibi görün!” yollu talimatlar verirsiniz. Niye? Kendisi uyanık ve bilgedir; başörtülü ise cahil ve gafildir. O kadar nesneleşir ki başörtülü kadının önemli kocası, adamın başkaca önemli özellikleri de önemsizleşir. Ağzıyla kuş tutsa da, özünden cumhuriyetçi olsa da, “karısı başörtülü bir adam” olarak etiketlenmiştir. O etiketi kaldırmak kendi yetkileri dahilinde değildir.

3. Sevmediğiniz dindarların hiç olmazsa iddialı oldukları alanda, dindarlıkta öne geçmelerine izin vermemelisiniz. Nerede olursa olsun, “birincilik” sizin hakkınızdır. Dindarlık skalasında da “üste çıkmak” için, derhal “hacıdan hocadan” “çarşaflıdan sakallıdan” kötü örnekler bulmalısınız. Yürüyüş biçimlerinden başlayıp, yere tükürmelere varıncaya kadar olmadık magandalıklar, akla gelmedik kazmalıklara konu edin onları. Namaz kılanlar, oruç tutanlar, hacca gidenler üzerinden “üç kâğıtçılık”, “aç gözlülük”, “hırsızlık”, “sözüne güvenilmezlik” tarifleri yapınız. Böylece “Benim kalbim temiz...” deme hakkını elinizde tutarsınız. Namaz kılan biri “Benim kalbim de temiz....” deme hakkını baştan kaybeder. Sizler ki Araplara para kaptırmazsınız. Sizler ki daha çok vatanseversinizdir. Sizler ki vergi kaçırmazsınız. Sizler ki kırmızı ışıktan geçmezsiniz. Sizler ki karanlık emelli “ideolojik iç çemberler”e bulaşmamışsınızdır. Özelliklerinizin farkında olun ki, dindarların sizler gibi olma iddialarının hepsi baştan naylonlaşsın. Asla sahici vatandaş olamasın dindarlar. Sizin onayladığınız yere kadar, onayladığınız kadar vardır o sefiller. Onlar sizlerin idare ettiği “kendini bilmezler” olarak ortalıkta dolaşıp dursunlar. Bu kadarını da fazla görmeyin onlara.

4. Dindarlık skalasında üste çıkmak için akademik usuller de kullanabilirsiniz. Bunun için kafası az buçuk çalışan, ağzı laf yapan, icabında köşe verebileceğiniz bir figür bulunuz. Bu figür her türlü tartışma programında galip getiriniz ki kısık ateşte yavaş yavaş otoriteleşsin. Dindarların dindarlık uygulamalarını küçümseyerek, örtünenlerin cahilliğini açık ederek, “İslamcı”ların kirli çamaşırlarını ortaya dökerek, kendilerini onlardan “daha iyi” hissettirecek kıvama gelinceye kadar karıştırın. Bu figürün dindarlara yüksekten bakmaya arzulu hasedinizin icabına göre, sizin dokunulmaz keyfinize göre “kendin pişir kendin ye” dini icad edip, size dindarlık skalasında da “iktidar” zevki tattıracak “yanar döner”, “kıvırtma ustası”, “fetvabaz” ilahiyat teorisyenleri içinden seçilmesine özen göstermelisiniz.

5. Eğer yeterince zeki ve demagog bir figür bulamazsanız, daha düşük profilli bir “otorite” icad etme seçeneğiniz de var. Kendini ispatlamaya hevesli, tatmin edilmemiş arzuları olan birilerini bulunuz hemen.. Bunları ya cemaat içinden “itirafçı” olarak takdim ediniz ya da herkesten farklı söylemleri olan “İslamcı yazar” egzotizmi ile piyasaya sürünüz. Anahtar deliğinden yatak odasını gözetleyen çocuklar kadar heyecanlı konuşmalarına izin veriniz. Size ve çevrenize karşı içten içe bir yaranma gayretleri olacaktır. Gayretlerini boşa çıkarmayınız. Diğer taraftan, şöhret olup TV ekranlarında vaftiz olma arzuları da yerine getiriniz. Yeri geldikçe, laylaylom yaşamların üzerine sos diye sıkılmak üzere saklayınız. Yanaklarını sıkınız. Tonton diye seviniz. Ciddiye alınmazsa üzülmeyin. Aksesuar diye bir kenara iliştirilmek üzere soldurulmadan, yıpratılmadan saksıda bekletiniz. Kandil gecelerinde, Cuma sabahı programlarında “süs hocası” olarak gösteriniz kendisini. “Dindarlar da böyledir, idare edelim işte...” bıyıkaltı gülmesiyle, nefislerinize rahatlama mesajı almanız çok uzun sürmeyecektir.

6. Olur da birileri önceki hayatını bırakıp onlara benzer ve dindar olursa, sarsılmayın, korkmayın. Bu konudaki dezavantajı avantaja çevirmenin yolları var: Evvelâ, “Kendini dine vermiş...” diyerek “öteki”leştirin onu. Sanki enfeksiyon bulaşmış gibi tanımlayın onu. “Ah, zavallı!” iç çekişleriyle ardından acınarak bakınız. “Çok değişmiş...” olduğunu da sık sık vurgulayın ki, artık “normal” olmadığı anlaşılsın. “Kandırılmış olabilir.” “Yakında düzelir belki...” diye konuşmanızda bir beis yoktur. Vitrinlerde etek bluz peşinde koşmaktan vazgeçmesini, araba modelini yenileme telaşının durulmasını belirgin hastalık semptomları olarak sıralayınız. Nişantaşı’nda görülmeyişleri, cafede oturmayışları, her an “kapanabilir” oluşları ciddi fonksiyon bozuklukları olarak tanımlayınız. Yalnız bu yöntemin bir sorunu vardır. Sizlerin de bir tür dindar olduğunuzu düşünebilirler: Teşvikiye’de buluşmaya “hacca gitme” heyecanı yükleyen bir “din”iniz olduğunu farkedenler olabilir. Cihangir’de bir cafede görünmeyi “vecibe” sayan “din”e ilgi duyuyormuş gibi görünebilirsiniz. Kullarının ayakkabılarını çoğaltmasını “vacip” eyleyen, araba modelini yükseltmelerini “farz” kılan, etek bluz peşinde koşturmalarını “ibadet” sayan bir din”in mensubu sayılabilirsiniz. Dudağına içki değmedikçe kendini “abdestli” saymayan, saçının tek telini bile gizli bırakmayı saçının tek telini bile göstermek kadar “cehennemlik” sayan bir tür mutaassıp “dindarlık” yaşadığınızı fark edenler olabilir. “Günah”a girmekten korkmadan yolunuza devam edin.

7. Siz, ne olursa olsun, üstünsünüz. Zihninizdeki şablonları dindarlara da yükleme hakkınız saklıdır. Örneğin, sizin örtülüyü dışarıda bırakan bir kamusal alanınız varsa, ilk fırsatta, dindarların da örtüsüzü dışarıda bırakan bir kamusal alan kuracaklarını düşünmeniz son derece faydalıdır. Kafanızda beslediğiniz rövanşist, misillemeci, intikamcı din anlayışını dindarlara yamayın ki, onlara ettikleriniz konusunda “haklı” çıkabilesiniz. İslam’ın zorla baş açtırmak kadar, zorla baş örtmeye de karşı olduğuna asla inanmayın. “İslamın şartı insan olmaktır; insanın tercihini iptal eden, iradesini inciten her türlü zorlama İslam dışıdır” derlerse de duymamış gibi yapın. İnanmak istedikleriniz üzerinden dindarlara gizli niyetler atfetmeyi sürdürün. Ancak böylece, iktidarda olmanın, “öteki”ne hükmetmenin tadına doyasıya varabilirsiniz.

FuKaHa.CoM

Batı’nın geleceği

MEHMED NİYAZİ





Medeniyet tarihçilerine göre insanlığı ateşleyen iki büyük düşünce sistemi var; Grek ve Sami. Elbette Grek düşüncesi eski Yunan’dan fışkırmadı; kökleri Girit’e, Mısır’a, Hindistan’a, tarihin derinliklerine uzanmaktadır.

Grekler kayalıkların arasında verimsiz topraklarda yaşıyorlardı. Ölürken Sokrates’in, komşusu Asklpios’a borcu olan horozu düşünmesi, ekonomik imkanlarına dair bizlere ciddi ipuçları vermektedir. Böyle insanların hayatında tedbir ve mal çok önemlidir. Bunun için Grek düşüncesinin esasını akıl ve ölçü teşkil eder. Akılla kâinatın sırrını çözmeye çalıştıklarından felsefeye önem verdiler; ölçüye düşkünlükleri sebebiyle de geometri bilimini geliştirdiler, tabiatı taklit eden büyük sanatkarlar yetiştirdiler; hatta hayatlarındaki maddeye tasarruf eden tanrılar edindiler.

Yunan felsefesi ve tanrıları Roma’ya intikal etti. Pratik hayata çok değer veren Romalılar, Yunan felsefesini fazla umursamadılar. Eski Yunan tanrıları resmi ilahlarıydı; ama onlara inanmıyorlardı. Akıl ve ihtirasları bir düzen emrediyordu; bu da ancak hukukla mümkündü. Büyük emeklerle ortaya çıkardıkları hukukla beynelmilelliğe kavuştular. Fakat bu hukukla yoğurdukları insanın gözleri yere çakılıydı. Epikürizm gibi geliştirdikleri felsefeler de hazza dairdi. Yurtları sadece bu dünya idi. Hıristiyanlık kanlı mücadelelerden sonra Batı’ya yerleşince, Romalılara tepkiden dolayı “Benim yurdum bu dünya değil” görüşü benimsendi. Aklı bir kenara bırakıp Hz. İsa’nın eldeki tebliğlerine sarıldılar. Hıristiyan mistisizmi onları sarsmasına rağmen, onlar da Hıristiyanlığı sarstılar. “Âlemlerin Rabb’i” olması gerekeni idraklerinde aradıklarından, onu somutlaştırdılar. Dinleri Tanrı telakkilerine göre yapılandığından metafizik anlayışları maddenin sathında kaldı.

Sami düşüncesinin asıl temsilcileri İbraniler ve Araplardı; muhayyilelerini sonsuzlaştıran pırıl pırıl gök üstlerinde derinleşiyor, yıldızlar alemi onları düşündürüyordu; çölün acımasızlığı bir yerlere sığınma duygularını geliştiriyordu. Bu duyguyla sonsuzluğa ulaşan göklere gözlerini çevirdiler. Cenab-ı Allah da bekleyişlerini cevapsız bırakmamış olmalı ki adını bildiğimiz peygamberlerin hemen hemen tamamı o topraklarda geldi.

Grek düşüncesi akla değer veriyor, onun dışında kalabilecek varlık âlemini önemsemiyordu. Sami düşüncesi ise aklı yeterince ciddiye almıyordu. Belki de bundan dolayı Kur’an’da sık sık aklın önemine işaret ediliyor, yeri gelince de “Ne az düşünürsünüz” diye uyarıda bulunuluyordu. Akıl hem sınırlıydı, hem de vaktiyle belirtildiği üzere çok önemliydi. Akılla vahyin buluşması gerekiyordu.

İslam’ın verdiği önemden dolayı, ilk Müslümanlar büyük bir heyecanla ilme sarıldılar. 8. yüzyıldan itibaren Grekçe’den, Latince’den Arapça’ya tercümeler başladı. Batı düşüncesini, vahiyle ele alıp değerlendiren, bir anlamda eksiklerini gidermeye çalışan filozoflar Orta Asyalı Farabi ile İbni Sina oldu. Onları başkaları takip ettiğinden vahiyle aklın buluşmasında Maveraünnehir bilginleri önemli rol oynadılar. Bu mutlu buluşma insanlığın medeniyetine büyük katkıda bulundu.

Batı aydını yitiğini İslam dünyasında bulunca, aklı bir daha keşfetti; onu her şeyin ölçüsü ve esası kabul etti. Böylece de hür düşüncenin gereğini duydu. Hür düşünebildikçe de kiliseye baş kaldırdı. Ortaçağları kilise sultası ile Avrupa dehasının mücadele tarihine dönüştü. Boğazlaşmalardan sonra kilisenin esaretinden kurtulan düşünce, zamanla insanın üzerinde ruhi ve manevi otorite namına ne varsa ortadan kaldırdı. Avrupa’nın bir daha Romalılaştığını Goethe’nin şu sözünden de anlıyoruz; “Bir intizamsızlık yapmaktansa, bir haksızlık yapmayı tercih ederim.”

Avrupa düşüncesi kiliseye karşı özgürleşti; fakat ondokuz ile yirminci yüzyıllarını mukayese edince, dahiler diyarının nasıl bir yolda olduğunu görebiliyoruz. Orada artık bir Goethe, Dostoyevski, bir Einstein yetişmiyor. Fiziğin olgunlaştığı iklimin metafizik olduğunu anlayıncaya kadar, Batıda kuraklığın artacağını söylemek kehanet değildir.

Zaman, 21.08.2006

6 Aralık 2007 Perşembe

Kalp, İnsanın Özüdür

Adnan Aslan






İnsan bir muammadır. Belki de bu sebeple, onun maddi yapısı, derunî dünyası ve ruh âlemini bütünüyle keşfetmek mümkün olmamaktadır. İnsanın sadece maddi yapısını konu edinen müspet bilimler biyoloji, anatomi, fizyoloji ve tıp, bu çağda büyük başarılar elde etmişler, bir taraftan DNA’nın yapısını en ince detaylarına kadar tespit ederken, diğer taraftan gen teknolojisinde akıllara durgunluk veren keşiflere ulaşmışlardır. Fakat ne hikmetse, insan vücudunu meydana getiren unsurların detayları hakkında bilgimiz arttıkça cehaletimiz de artmaktadır. Her bir keşifte bildiklerimizin, bilemediklerimize nispetle ne kadar az olduğunu bir kere daha tecrübe etmekteyiz. İnsanın maddi yapısında büyük keşifler gerçekleştiren modern bilim, deney ve gözleme müsait olmayan duygu, düşünce, kin, nefret, hırs, arzu, şefkat, sevgi ve merhameti içeren iç dünyası hakkında ne diyebilir? Metotlarına uymayan bir alanda söyleyeceği şey elbette sınırlı olmak zorundadır. Nefsi ve ruhu inkar eden modern psikoloji ise insanın iç boyutunu, maddî yapısı, beden ve davranışlarından hareketle ihata etmekle meşgul. Modern insanın ruh hali, psikolojinin başarı veya başarısızlığını yansıtmaktadır. İnsanın ruh âlemi ise hem modern felsefeye hem de modern psikolojiye kapalıdır. Sınırsız olduğu veya Sonsuz’a açıldığı için tam olarak ihata edilemeyen insanın ruhî boyutunun sırlarına, ancak kendi ruh dünyalarında, manevî ve ahlâkî yetkinlikle Sonsuz’a açılabilme imkânına ulaşabilenler vâkıf olabilirler.

İnsanı çoğu zaman maddi boyutu ile özdeşleştiren modern kültür, “insan nedir?” sorusunu, “görünüşü ve fonksiyonu nedir?” sorusuna çevirmekte ve insanı, vücudu ve fonksiyonu ile ölçmektedir. İnsan sanki sadece bedeninden ibarettir. O halde bu çağı “insanların kendi vücutlarına perestiş ettikleri çağ” olarak tanımlamak hiç de yanlış olmaz. Modern toplumda öz değil form, iç değil dış, ruh değil beden önemli olmakta ve dolayısıyla görünüşü düzeltmek insanların en önemli gayelerinden biri haline gelmektedir. Her geçen gün vücudu daha güzel, daha narin, dişleri daha parlak, saçları daha dolgun, cildi daha düz yapabilmenin yolları aranmaktadır. Bu sebeple insanın vücuduna hizmet eden ürünler en çok tüketilen ürünler, kozmetik sanayii en hızlı gelişen ve değişen işkolu olmaktadır. Her şeyde olduğu gibi bunda da, aşırıya kaçma tersi ile neticelenmekte, insanlar vücutları üzerine titredikçe, onu güzelleştireyim derken bozmakta, narinleştireyim derken kırmakta ve daha da şişmanlatmaktadırlar. Amerikalıların dünyanın en şişman toplumu olması bundandır.

Ne tuhaftır ki, görünüşün ve görüntünün adetâ her şey olduğu modern toplumda, görünümü bozuk olanlar, şişmanlar, kısalar, uzunlar, çirkinler, saçı olmayanlar, şaşı olanlar toplumdan merhamet ve şefkat göreceğine baskı görmektedir. Bu baskı, insanları değişmeye zorlamakta ve değişebilenler değişmekte ve değişemeyenler ise stres ve travma gibi psikolojik hastalıklara duçar olmaktadır.

Bedenin bu kadar önemli hale getirildiği bir toplumda akıl ve düşünce; kâlp ve ahlâk önemini kaybetmiş demektir. “Düşünüyorum o halde varım” diyerek insanın varlığını düşünceye bağlayan filozof hata etmiş. Aslında “görünüyorum o halde varım” demeliydi. Bu toplumda gerçek varlık hakkı, düşünenlere değil, vücudunu çağın beklentilerine göre şekillendirerek takdim edenlere ait olmalıdır. Toplumun teveccühüne sadece görünüşüyle kusursuz olanlar veya kusursuz olmayı becerenler, gösterişli giyimliler, asude mekanlarda oturanlar ve pahalı arabalara binenler layıktır. Bu ideali gerçekleştiremeyenler bu teveccühe mazhar olmanın bir yolunu bulmalılar. Böyle bir toplumda tevazu, kanaat, tevekkül, sabır ve diğergamlıktan bahsetmek ise günah sayılmalıdır.

Halbuki bizim düşünce dünyamızda insan bedeniyle, görünüş ve gösterişiyle değil, kalbi ve ahlâkıyla tarif edilirdi. İnsanın bedenî kusurları, onun toplumdan dışlanmasını değil aksine şefkat edilmesine sebep olurdu. Hz. Peygamber dahi yanındaki âmâya iltifat etmediği için İlahî ikâba duçar olmuştu. Bugün modern yaşamın en önemli unsuru haline gelen, uğruna müesseseler kurulan ve ödüller düzenlenen gösteriş ve riya, bizde en azılı manevî hastalıklardan sayılırdı. En değerli insan, en şık görünen ve en pahalı eşyayı kullananlar değildi. En değerli insan, kalbi en saf, en rikkatli, en şefkatli, en merhametli, en iyi niyetli insandı. İyilikle ve ibadetle varlık kazananlar, birer numune–i imtisal olarak yaşadıkları cemiyete de varlık kazandırırlardı. Onlar iyinin, doğrunun, merhametin, fedakârlığın, samimiyetin, diğergamlığın, aşkın ve ıstırabın timsali olarak yaşadıkları cemiyete hayat verirler, istikrar ve düzenin kaynağı olurlardı.

İnsanı bedeni ile özdeşleştirmek, elmayı kabuğundan ibaret saymak gibidir. İnsanı insan yapan, bedeni değil; kalbi yani manevî ve ahlâkî yetkinliğidir. İnsan bedenle değil, ruhu ve kalbi ile tekâmül eder. Kalp insanın özüdür. Kalp, Rahmeti Sonsuz’a açılan kapıdır. Bunun için Hz. Peygamber, kalbin insanın değerini ölçen barometre olduğunu söylemiş, onun iyi olmasıyla bütün vücudun iyi olacağını, onun kötü olmasıyla da insanın bütünüyle kötü olacağını ifade etmiştir. Kalbi kötü olanlar orada kin, nifak, fitne, hırs, kıskançlık, buğuz taşıyanlar önce kalplerini düzeltmeye çalışsınlar. Hiçbir kozmetik meta, görünüş ve gösteriş kalbin nifakını kamufle edemez. İnsan daima kalbinin ekmeğini yer. Kalp, içindeki iyiliği de, kötülüğü de sızdırır. Nifakı, kini, hırsı ve buğzu davranışlarıyla gizlemeye çalışanlar muhataplarını belki aldatırlar ve fakat Allah’ı asla!

Dr., İslam Araştırmaları Merkezi, İstanbul

18.05.2003